राक्षसीभिः भीषणरूपाभिः सीतायाः मानवमांसस्य स्वादनं कृत्वा निकुम्भिलायां नृत्यं कर्तव्यमित्यभ्यर्थितम्। ता घोररूपाः राक्षस्यः जनकात्मजां सीतां, या सुरकन्यायाः तुल्या, विविधान् भीषणान् शब्दान् उच्चैरुक्त्वा तां भयेन संत्रासयन्त्यः तस्याः साहसं परित्यज्याश्रूणि मुमोच। एवं वाल्मीकिना विरचिते श्रीमद्रामायणे सुन्दरकाण्डे पञ्चविंशः सर्गः प्रवृत्तः। तासां राक्षसीनां क्रूराणां कठोराणां च बहुविधं वचनं श्रुत्वा जनकात्मजा सीता पुनः पुनः रुदती तिष्ठति। ताभिः राक्षसीभिः परिभाषिता वैदेही, या स्थिरमना, भयभीता, अश्रुपूरितया गिरा किंचिद् विरुद्धया वाचा प्रत्युवाच—"मानुषी स्त्री राक्षसस्य भार्या न स्यात्। इच्छन्त्यः यथेष्टं मां खादत, न तु वः वचनं करिष्यामि।" राक्षसीभिः परिवृता सा सुरकन्यायाः सदृशी सीता, रावणेन च भीता, शोकेन पीडिता शान्तिं न लब्धवती। सा सीता महतीं कम्पनां प्राप, यथा वने विहगैः पीड्यमाना मृगी संघातात् पृथग्भूता, तथा शोकेन आक्रान्ता। तदा सा अशोकवृक्षस्य पुष्पितस्य शाखां गाढमालम्ब्य, दुःखेन भग्नचित्ता, पतिं चिन्तयन्ती तस्थौ। अश्रुपातैः स्तनयुगलं सिञ्चन्ती, चिन्तया दुःखान्तं न प्राप्नोति। सा कम्पमाना वातेन निपातिता कदलीव भूमौ पतिता, राक्षसीभिः भीता, मुखं वर्णं जहाति। दीर्घकेश्या सा सीता कम्पमाना, तस्याः वेणी सर्पवद् सर्पन्ती दृश्यते। सा मिथिलात्मजा दीर्घनिःश्वासं कृत्वा, शोकेन आक्रान्ता, कोपेन च मनः संकुलं कृत्वा, अश्रूणि स्रवयन्ती विलपन्ती च स्थितवती। दुःखेन क्लिश्यमाना सा विलप्य आक्रन्दयति—"हा राम! हा लक्ष्मण! हा जननी कौसल्या! हा सुमित्रे महाभागे!" इति। तदा सा विचारयन्ती, "सत्यं हि मनीषिभिः उक्तं—नारीणां पुरुषाणां वा मृत्युः कालेन वर्जितः दुर्लभः। अहं राक्षसीभिः पीडिता, रामात् पृथक्, दुःखेन क्षणमपि जीवामि। अल्पपुण्या दुःखिता च, मध्यसमुद्रे पूर्णनौका इव वायुवेगेन विसृष्टा, विनश्यामि। पतिं अदृष्ट्वा राक्षसीनां वशं प्राप्ता, दुःखेन नूनं निमज्जामि, यथा तटं जलाघातेन।" "धन्यास्ते ये मम पतिं पश्यन्ति—पद्मपत्रायतेक्षणं, सिंहगमनेन युक्तं, कृतज्ञं, प्रियवादिनं। रामरहितायाः मे जीवितं विषस्य तीक्ष्णस्य स्वादनमिव दुःसहं। किमिदं पूर्वजन्मनि मया महान् पापकृत्यं कृतं येन इदानीं घोरं दुःखं प्राप्नोमि? दुःखेन आक्रान्ता जीवितं त्यक्तुमिच्छामि, किन्तु राक्षसीभिः रक्ष्यमाणा रामं न गन्तुमुत्सहे। धिक् मानुषत्वं, धिक् पराधीनत्वं, यतो इच्छया जीवितस्य परित्यागः न शक्यः।" एवं सुन्दरकाण्डे षड्विंशः सर्गः आरभ्यते। अश्रुपातेन मुखं सिञ्चन्ती जनकात्मजा, अवलोकयन्ती, कन्येव विलपन्ती तस्थौ। सा मत्तेव, मदोन्मत्तेव, वा विवेकभ्रष्टेव, भूमौ चञ्चलता यथा वत्सिका प्रतिनिवृत्ता, तथा शोकेन पीडिता। "राघवस्य असावधानत्वे रावणेन, रूपान्तरधारी राक्षसः, मां बलात् आक्रन्दन्तीं नीत्वा अत्र स्थापिता। राक्षसीनां वशं प्राप्ता, तासां ताडनैः पीडिता, दुःखेन अत्यन्तं क्लिश्ये, जीवितुं न शक्नोमि।" "मम न जीवितस्य, न वित्तस्य, न भूषणानां कापि प्रीतिः, रामं विना राक्षसीमध्ये वसता। नूनं हृदयं मम शिलासमं, अथवा अमरं, अव्ययमेव, यतो दुःखेन न भिद्यते। धिक् माम्, अयोग्यां, निष्ठुरां, येन रामात् पृथक् क्षणमपि जीवामि, मम जीवितं पापमेव। न तं रावणं, रात्रिचरं, वामपादेनापि स्पृशेयम्, कथं तं घृणितं कामयेयम्?" "स न निवारणं, नात्मानं, न स्वकुलं वेत्ति, यो मां क्रूरभावेन वशं नेतुमिच्छति। छिन्ना, भग्ना, विदीर्णा, वह्निना दग्धापि, न कदापि रावणस्य वशं गच्छेयम्—किं व्यर्थं वचनं बहु? राघवः बुद्धिमान्, कृतज्ञः, दयालुः, सदा धर्मिष्ठः इति प्रसिद्धः, किन्तु मम दैवदोषात् अद्य दयां न दर्शयति।" "जनस्थानस्थले एको रामः चतुर्दशसहस्राणि राक्षसान् हत्वा विजयी अभवत्, तर्हि मम कृते किमर्थं न आगच्छति? रावणेन दुर्बलेन गृहीता, किन्तु मम पतिः नूनं रावणं युद्धे हन्तुं समर्थः। दण्डकावने विराधः प्रमुखो राक्षसः रामेण हतः, तर्हि मम कृते किमर्थं न आगच्छति?" "इयं लङ्का मध्यसागरे स्थित्वा दुर्गमा, किन्तु राघवस्य बाणानाम् अवरोधः नास्ति। किं कारणं येन रामः, पराक्रमे स्थितः, स्वपत्नीं राक्षसेन हृतां न गच्छति? कच्चित् लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता न जानाति यदहं अत्रास्मि, अथवा जानन्नपि स धर्मात्मा इदं दुःखं सहते।" एवं शोकेन क्लिश्यमाना, राक्षसीभिः भीता, रामं चिन्तयन्ती, सीता जनकात्मजा अश्रुभिः सिञ्चिता, विवर्णा, दुःखमग्ना, शोकस्य पारं न पश्यन्ती, पतिं स्मरन्ती, विलपन्ती च तस्थौ।