न तु तस्मात् देशात् दूरं, पुरुषव्याघ्रः शोकोपहतचेताः सागरः, यत्र यज्ञश्वं विचरन्तं ददर्श। तेन महात्मना तेषां राजपुत्राणां जलकर्म कर्तुम् अभिलषता जलाशयः सर्वत्र अन्विष्य न प्राप्तः। स तदा सर्वतः सूक्ष्मदर्शिना दृष्ट्वा, तेजस्विनं, मातामहम् पूर्वपितामहानां, सुपर्णं, वायुवेगं, खगेंद्रं ददर्श। तं वीर्यवन्तं वैनतेयं सागरं इत्युक्त्वा इदं वचः अब्रवीत्— "मा शुचः, पुरुषव्याघ्र; एष मृत्युः लोके स्वीकृतः। एते महाबलिनः कपिलस्य अमिततेजसः तेजसा भस्मीभूताः; तेषां त्वया न साधारणं जलं दातव्यम्। गङ्गा, हिमवत्प्रसूताऽज्येष्ठा कन्या, तस्यां त्वं पितृभ्यः जलकर्म कर्तुम् अर्हसि, महाबाहो। सा गङ्गा लोकराज्ञी पावनी, एतान् भस्मसात्कृतान् अपि स्नापयिष्यति; या भस्मपुञ्जाः प्रियया गङ्गया सिक्ताः, षष्टिसहस्रपुत्राः स्वर्गलोकं गमिष्यन्ति। त्वं गच्छ, भाग्यवान्, अश्वं संहर, नरश्रेष्ठ; त्वं पितृयज्ञं समापय, वीर।" एवं सुपर्णवचनं श्रुत्वा तेजस्वी महातेजाः सागरः शीघ्रं अश्वं आदाय तत्रैव तपस्वी स्वनिवेशं प्रतस्थे। ततः स यज्ञदीक्षितं राजानं समुपेत्य, रघुनन्दन, सुपर्णवचनेन सह सर्वं यथावत् निवेदयामास। तस्य तद् भयानकं वचनं श्रुत्वा, राजा विधानपूर्वकं यज्ञं समाप्य, यथाक्रमं सर्वं कृतवान्। स महात्मा राजा यथेष्टं यज्ञं कृत्वा स्वनगरीं प्रतिनिवृत्तः; गङ्गावतरणस्य तु उपायं न प्राप्नोत्। उपायमप्राप्य स महाबलः राजा त्रिंशत्सहस्रवर्षाणि राज्यं कृत्वा, अन्ते स्वर्गलोकं गतवान्। सागरस्य कालधर्मेण गच्छतः, जनाः धर्मात्मानं अंशुमन्तं राजानं चक्रुः। स अंशुमान् रघुनन्दन, महात्मा, तस्य सुविख्यातः पुत्रः दिलीपः अभवत्। दिलीपे राज्ये नियुक्ते, अंशुमान् हिमवत्पृष्ठे घोरं तपः कृत्वा तपोवनं प्रविष्टः। स महायशाः राजा द्वात्रिंशत्सहस्रवर्षाणि तपोवनं वसन्, तपसा समृद्धः, दिवं गतवान्। दिलीपः तु महातेजाः, पितृविनाशं श्रुत्वा, शोकेन अभिभूतः उपायं न प्राप्नोत्। कथं गङ्गावतरणं स्यात्? कथं तेषां जलकर्म क्रियेत? कथं तान् उद्धरेयम्? इति चिन्तया व्याप्तः। स नित्यं धर्मनिष्ठः, संयतात्मा, चिन्तयन् एव, तस्य भगीरथो नाम पुत्रः जातः, धर्मात्मा परमः। दिलीपः महाद्युतिः बहून् यज्ञान् कृत्वा त्रिंशत्सहस्रवर्षाणि राज्यं कृतवान्। उपायमप्राप्य तेषां उद्धारस्य, स राजा पुरुषव्याघ्रः, व्याधिना पीडितः, अन्ते कालधर्मेण मृतः। स राजा स्वकीयेन पुण्येन इन्द्रलोकं गतः, भगीरथं पुत्रं राज्ये अभिषिच्य। भगीरथः तु राजर्षिः धर्मात्मा, रघुनन्दन, महाबलः, सुतकामः, प्रजाकामः, सुतं न लब्ध्वा, मन्त्रिभ्यः राज्यं समर्प्य, गङ्गावतरणे संकल्पितः, गोकर्णे दीर्घं तपः कृतवान्। स पञ्चाग्न्युपविष्टः, मासोपवासेन, जितेन्द्रियः, बाहून्नमयन्, सहस्रवर्षाणि कठोरं तपः कृतवान्। तस्य महात्मनः तपः समाप्ते, तदा प्रसन्नः भगवाञ्छ्रेष्ठो ब्रह्मा प्रजापतिः, सर्वभूताधिपः, प्रीतः अभवत्। "राजन् भगीरथ, तव तपसा अहं तुष्टः अस्मि; वरं वृणीष्व" इति तम् उवाच। तदा भगीरथः, तेजस्वी, महाबाहुः, कृताञ्जलिः, सर्वलोकपितामहम् इदं वचनम् अब्रवीत्— "यदि भगवतः प्रसादः मयि, यदि तपसा सफलः अस्मि, सगरपुत्राणां मया जलकर्म सम्प्राप्तम् अस्तु। येषां गङ्गाजलेन भस्मस्नानं क्रियते, ते सर्वे स्वपितृभिः सह परमां गतिं यान्तु। एष एव वंशस्य उद्धारः मम प्रार्थना; इक्ष्वाकुवंशे एष परमः वरः मम दत्तः भवतु।" तदा सर्वलोकपितामहः तं राजानं प्रीत्या मधुरं वाक्यं अब्रवीत्— "महत् एष ते मनोरथः, भगीरथ, रथिनां श्रेष्ठ; तथा अस्तु, इक्ष्वाकुवंशवर्धन। एषा गङ्गा हिमवत्प्रसवा धार्या, ताम् हरः धारयितुं नियुक्तः। पृथिवी गङ्गावतरणं न सहिष्यति; त्रिशूलधारिणः शिवस्य ऋते अन्यः न समर्थः।" इति उक्त्वा, स स्रष्टा गङ्गां प्रति च उक्त्वा, सर्वैः देवगणैः मरुद्भिः सह स्वर्गं जगाम। एवं वाल्मीकीय रामायणे आदिकाव्ये बालकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः समाप्तः।