अथ असमञ्जपुत्रः, पितृशोकवशात्, महतीं व्यथाम् अनुभूय, तेषां निधनात् अत्यन्तदुःखितः विललाप। तत्र, तस्माद् अल्पदूरस्थाने, पुरुषसिंहः, शोकसन्तप्तः, यज्ञाश्वं विचरन्तं दृष्टवान्। ततः स बलवान् राजपुत्राणां जलान्तरदानार्थम् उद्युक्तः, जलस्रोतः अन्वेषयन्, किञ्चित् जलाशयं नापश्यत्। सर्वतो दृढं दृष्ट्वा, स तदा पक्षिराजं सुपर्णं, पितामहबन्धुं, वायुसमं शीघ्रगमनं, राम, अपश्यत्। वैनतेयः स बलवान् तम् इदं अब्रवीत्—"मा शुचः, पुरुषसिंह; एषा मृत्युः लोके स्वीकृता।" "एते महाबलाः कपिलस्य अपरिमेयेन तेजसा दग्धाः; त्वं बुद्धिमन् तेषां साधारणं जलं न दद्याः।" "गङ्गा, हिमवत्प्रथमजा, नरश्रेष्ठ, तस्यां तव पितृभ्यः जलान्तरदानं कर्तव्यम्, महाबाहो।" "संसारपावनी गङ्गा, एतेषां भस्मराशीनाम् उपरि प्रवहिष्यति; प्रियया गङ्गया भस्म स्निग्धं जात्वा, षष्टिसहस्रराजपुत्राः स्वर्गलोकं प्राप्तुम् अर्हन्ति।" "गच्छ, सौभाग्यवत्, अश्वं संगृह्य, नरश्रेष्ठ; तवं पितृयज्ञं सम्पूर्णं कुरु, वीर।" सुपर्णवचनं श्रुत्वा, तेजस्वी महाबलवान् अश्वं शीघ्रं गृह्य, तपस्वी, प्रत्यागत्। ततः अभिषिक्तं राजानं समीपं गत्वा, रघुनन्दन, सम्प्राप्तं सर्वं, सुपर्णवचनं च, निवेदितवान्। अंशुमतः तद्भयानकं वचनं श्रुत्वा, राजा विधिवत् यज्ञं समाप्य, यथाक्रमं यथाविधि च, सम्पन्नं कृतवान्। स महात्मा राजा, यथेष्टं यज्ञं सम्पन्न्य, स्वनगरं प्रत्यागत्; गङ्गावतरणे तु न किञ्चित् उपायं दृष्टवान्। उपायं न लब्ध्वा, स महात्मा राजा, त्रिंशत्सहस्रवर्षाणि राज्यं कृत्वा, कालक्रमेण स्वर्गं गतः। ततो रघुवंशज, सगरस्य निधनानन्तरं, जनाः अंशुमानं, धर्मपरायणं, राज्ञं अभ्यर्चित। अंशुमान् स राजा, रघुनन्दन, अत्युत्तमः; तस्य सुप्रसिद्धः पुत्रः दिलीपः आसीत्। दिलीपाय राज्यं समर्प्य, अंशुमान् हिमालयशिखरे, रम्ये स्थले, तपः उग्रम् आस्थाय, वसन्। स महाकीर्तिः राजा, मुनिवने निवसन्, द्वात्रिंशत्सहस्रवर्षाणि, तपसा समृद्धः, स्वर्गं गतः। दिलीपः, महातेजाः, पूर्वजपतनं श्रुत्वा, शोकवशात्, उपायं न लब्ध्वा, दुःखितः अभवत्। "कथं गङ्गावतरणं स्यात्? कथं तेषां जलान्तरदानं कुर्याम्? कथं तान् उद्धरेयम्?" इति स चिन्तायाम् मग्नः आसीत्। स सततं चिन्तयन्, आत्मसंयमी धर्मनिष्ठः च, भगीरथः नाम पुत्रः, परमधर्मज्ञः, तस्य जातः। दिलीपः, महाद्युतिः, बहून् यज्ञान् कृत्वा, त्रिंशत्सहस्रवर्षाणि राज्यं कृतवान्। तेषां उद्धारे उपायं न लब्ध्वा, नरसिंह, व्याध्युपहतः, कालक्रमेण दिवं गतः। स राजा, स्वकृतैः पुण्यैः, इन्द्रलोकं गतः, भगीरथं पुत्रं अभिषिञ्च्य। भगीरथः, राजर्षिः, धर्मात्मा, रघुनन्दन, महात्मा, अपुत्रः, पुत्रप्राप्त्यर्थं तथा प्रजाप्राप्त्यर्थं च, राज्यं मन्त्रिभ्यः समर्प्य, गङ्गावतरणाय, गोकर्णे दीर्घतपः आस्थाय, तपस्यायाम् प्रवृत्तः। स महाबाहुः, पञ्चतपः आस्थाय, मासे मासे भोजनं कृत्वा, इन्द्रियजयेन, सहस्रवर्षाणि, घोरं तपः कृतवान्। महाबाहो, भगीरथस्य तस्य महात्मनः तपः समाप्ते, प्रसन्नः ब्रह्मा, प्रजापतिः, सर्वभूताधिपः, सन्तुष्टः अभवत्। "राजन् भगीरथ, तव तपः मया स्वीकृतम्; वरं वरय, दृढव्रत।" इति ब्रह्मा अब्रवीत्। भगीरथः, तेजस्वी, महाबाहुः, कृताञ्जलिः, सर्वलोकपितामहं इदं उवाच—"यदि भगवन् मयि तुष्टः, यदि मम तपः सफलम्, सगरपुत्राणां सर्वेषां मया जलान्तरदानं भवतु।" "ये महात्मनः, गङ्गाजलेन स्निग्धभस्माः, ते स्वर्गं गच्छन्तु, पितृभिः सह।" "एतद् वंशस्यार्थं त्वां याचामि, भगवन्; वंशो न नश्येत्; इक्ष्वाकुवंशे एषः परमः वरः मम दत्तः भवतु।" ततः ब्रह्मा, सर्वलोकपितामहः, राजानं शुभं मधुरं च वचनं अब्रवीत्—"महान् एषः तव अभिलाषः, भगीरथ, महारथ; तथास्तु, ते कल्याणं, इक्ष्वाकुवंशवर्धन।" "एषा हिमवत्प्रथमजा गङ्गा, राजन्, धार्येति; तत्र हरः स्थापनीयः।" "राजन्, पृथिवी गङ्गावतरणं न सहिष्यति; त्रिशूलधारिणं शिवं विना धारयितारं न पश्यामि।" एवं राजानं उक्त्वा, गङ्गां च संबोध्य, स सर्वलोकस्रष्टा, देवैः मरुत्संघैः सह, स्वर्गं प्रतिगतः। इति बालकाण्डे श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे प्रथमकाव्ये द्विचत्वारिंशः सर्गः समाप्तः।