हनुमान् कपिसत्तमः तदा रावणस्य स्त्रीणां शोभायुक्तानां यौवनसम्पन्नानां च दर्शनं कृतवान्। ताभिः रम्याभिः स्त्रीभिः परिवृतः कीर्तिमान् रावणः मृगगणैः पक्षिसंघैः च निनादिते रम्ये उद्यानमध्ये प्रविष्टः। मदोन्मत्तः विविधाभरणविभूषितः शङ्खकर्णः बलवान् विष्रवसः पुत्रः राक्षसाधिपः तत्र दृष्टः। उत्तमाभिः स्त्रीभिः परिवृतः स रावणः शशिनिव ताराभिः परिवृतः तत्र तेजस्वी दीप्तिमान् कपिसत्तमेन दृष्टः। हनुमान् चिन्तयामास—“एषः रावणः महाबाहुः। एषः नगरमध्यस्थे उत्तमे गृहे शयनं करोति।” ततः वायुसुतः हनुमान् उत्साहसम्पन्नः तत्र अधः प्लुतः। तथापि, रावणस्य दीप्त्या अभिभूतः बलवान् हनुमान् पत्रेषु गूढः सतर्कः तस्थौ। रावणः तस्याः कृष्णकेशायाः सुश्रोण्याः समीकटस्तन्याः, कोणश्यामलोचनायाः दर्शनाभिलाषी ताम् अभिमुखः अभवत्। अथ वाल्मीकि-रामायणे सुन्दरकाण्डे उन्नतं एकोनविंशतितमं सर्गं शृणु। तस्मिन्नेव काले, शोभायुक्ता यौवनसम्पन्ना रत्नाभरणविभूषिता निरपराधा राजकन्या तत्र आसीत्। रावणं राक्षसाधिपं दृष्ट्वा, वैदेही उत्तमवपुष्या वातेन कदलीव कम्पमाना अभवत्। उदरं ऊरुभिः स्तनौ बाहुभिः आवृत्य, विशालाक्षी दीप्तिमती सा रुदन्ती उपविश्यति। दशग्रीवः राक्षसीगणैः संरक्षिता दुःखिता दुःखार्ता वैदेहीं दृष्टवान्, सा समुद्रे निमज्जन्ती नौकायाः इव अभवत्। भूमौ अनावृता उपविष्टा, सत्यनिष्ठा, सा शाखायाः छिन्ना भूमौ पतिता इव दृश्यते। मलिनाङ्गी, अलङ्कारार्हा, तत्र सा शोभते न च शोभते, कर्दमलिप्तपद्मकाण्डवत्। आत्मज्ञं राजसिंहं रामं समीपं यान्ती, संकल्परथेन ध्यायन्ती, अश्वैः आकृष्टा इव। कृशा रुदन्ती एकाकिनी, ध्यानदुःखेन क्लिष्टा, दुःखस्य अन्तं न पश्यन्ती, रामे रामे च निष्ठिता। अशान्ता पतिता, नागपत्नीव, वा धूमकेतुना पीडिता रोहिण्येव। सत्त्वसम्पन्ना कुलोत्पन्ना धर्मशीलिनी, किंतु अधोगतिवत्, दुष्कुले जातेव। यशः क्षीणम्, श्रद्धा तिरस्कृता, बुद्धिः क्षयिता, आशा भग्ना इव। आज्ञा विफलिता, दिशा दीप्तिः नष्टा, पूजनं समये विघ्नितम्। पूर्णचन्द्ररात्रिः तमसा गृहीता, पद्मवनं विनष्टम्, वीरहीना सेना इव। प्रभा तमसा आवृता, नदी शुष्का, वेदी दूषिता, दीपः शान्तः। पद्मवनं पत्रपुष्पच्युतम्, पक्षिणः भीता, हस्तिनासिकास्पर्शात् विक्षिप्तम्। शुष्का नदी पतिसन्तापार्ता, त्यक्ता, कृष्णपक्षे चन्द्रहीनरात्रिरिव। सौम्या सुशरीरा रत्नगृहवासिनी, पद्मकाण्डवत् शुष्कातपविक्षिप्ता। गृहीता स्तम्भे बद्धा, सखीभ्यः पृथक्, श्वासं दीर्घं विसृज्य, गजपत्नीव बन्धिता दुःखिता। उपवासदुःखध्यानभीत्या कृशा कृशाङ्गी दीनास्ता, अल्पभोजनव्रता तपोभूयिष्ठा। दुःखिता सा, रघुनाथे मनः निहिता, दशग्रीवविजयं प्रतीक्षन्ती, देवतावद् अञ्जलिं कृत्वा प्रार्थयन्ती। रावणः मैथिलीं रमे रामनिष्ठां मोहयितुम् इच्छन्, सा दीर्घनयनां रक्तनेत्रां विशालां उज्ज्वलां रुदन्तीं निरीक्षन्तीं च, मृत्युम् उपपादयितुम् इच्छन्। अथ वाल्मीकि-रामायणे सुन्दरकाण्डे विंशतितमं सर्गं शृणु। तदा रावणः मधुरसुभाषितैः वाक्यैः ताम् अभिव्यक्तः, परिवृतः दुःखी विहीनसुखः, तपोनिष्ठः च। “कृशोदरी, मां दृष्ट्वा स्तनौ उदरं च छादयसि, भीत्या आत्मानं अदृश्यं कर्तुम् इच्छसि इव। अहं त्वां इच्छामि, विशालाक्षि, त्वं सर्वगुणसम्पन्ना सर्वलोकमोहिनी, माम् उन्नतम् मन्यस्व। अत्र न मानवः न रूपान्तरराक्षसः त्वां हिंसितुं शक्नोति; मम भीतिः त्यज, सीते। राक्षसाणां स्वभावः—अन्येषां पत्नीनां बलात् अपि अपहर्तुम्—निश्चितम्। तथापि, अहं त्वां मैथिलीं अनिच्छन्तीं न स्पृशामि; मम देहे कामः यथेष्टं वर्तताम्। त्वं अत्र भीतिः न कर्तव्या; मम विश्वासं कुरु, प्रिये। स्नेहं दत्त्वा दुःखं मा कुरु। एकबन्धनं भूमौ शयनं, ध्यानं, मलिनवस्त्रं, अकाले उपवासः—एते तव न उचिताः। अत्र उत्तममाल्यं चन्दनं अगारुं विविधवस्त्राणि दिव्याभरणानि च सन्ति। अत्र महती पेया, शय्या, आसनानि, गीतं, नृत्यं, वाद्यं च; एते त्वया मया प्राप्ताः भुञ्जस्व, मैथिली।