रावणस्य श्रेष्ठाङ्गनाः, निद्रया मदेन वा न मलिनदृष्टयः, स्वस्य वीरस्य पतिं मेघानुगता विद्युत इव अनुययुः। तासां हारकङ्कणानि विक्षिप्तानि, वर्णः क्लिन्नः, केशाः विकीर्णाः, मुखानि स्वेदसिक्तानि च दृश्यन्ते स्म। मत्ततया तन्द्रया च चलन्त्यः, तासां सुन्दरमुखानि स्वेदगौरवेन प्रफुल्लानि, माल्यं शुष्कं, केशेषु पुष्पाणि संकुलानि च आसन्। तासां महाबलस्य पतिः, कामवशवर्ती, सीतायां चित्तं स्थापयित्वा, शनैः शनैः गतिः, मलिनवद् अपि ददृशे। तासां महात्मनां स्त्रीणां काञ्चीकिङ्किणीनां निनादं, नूपुराणां च रवं, वायुपुत्रः हनुमान् शुश्राव। स हनुमान् तं अप्रतिमकर्माणं, अतुलबलपराक्रमं रावणं, द्वारदेशे सम्प्राप्तं अपश्यत्। स तु सर्वतः दीपसमूहैः परिवृतः, पुरतः सुगन्धिताङ्गरागधृताङ्गनाभिः दीप्यमानः, तिष्ठति स्म। तस्य नेत्रे रागमदगर्वसमुत्थाय, विशालरक्तपिङ्गलाक्षे, कामदेवमिव निष्क्रान्तधनुष्कं, स हनुमान् पश्यति स्म। स शुभ्रं उत्तरीयं, मन्थितामृतफेनसदृशं, पुष्पैरलङ्कृतं, किञ्चित् विक्षिप्तं, बाहुपीडितं च धारयन् आसीत्। हनुमान् तु पत्रेषु निहितः, शतपत्रपुष्पैः आच्छादितः, समीपं सम्प्राप्तं रावणं निरीक्षितुम् आरब्धवान्। ततः कपिश्रेष्ठः हनुमान्, तस्य रावणस्य शोभमानाः, यौवनसम्पन्नाः स्त्रियः अपश्यत्। ताभिः सुशोभनाभिः परिवृतः, कीर्तिमान् राक्षसेन्द्रः, मृगपक्षिसमाकीर्णे नन्दने प्रविवेश। मत्तः, विविधानाभरणैरलङ्कृतः, शङ्खकर्णः, विश्रवसोः पुत्रः, बलवान् रावणः तत्र ददृशे। ताभिः अग्र्याभिः स्त्रीभिः परिवृतः, स इव चन्द्रः तारागणैः, महाकपिना तेजस्विना हनूमता सः तेजसा दीप्तमान् दृष्टः। 'एष रावणः महाबाहुः' इति ज्ञात्वा, 'एष नगरमध्यस्थे श्रेष्ठगृहे शयितः' इति निश्चित्य, हनुमान् वायुपुत्रः, उत्साहसम्पन्नः, अधः अपतत्। तथापि स महाबलः हनुमान्, रावणतेजसा आहत्य, पत्रेषु निहितः, सावधानः, तत्रैव स्थितः। तस्य श्यामकेश्या, सुश्रोण्याः, सन्निहितस्तन्याः, कोणश्यामलोक्षणायाः, निरीक्षणकामः रावणः तां प्रति अभिमुखः अभवत्। एतस्मिन्नन्तरे, वाल्मीकीयमहाकाव्ये सुन्दरतमे सुन्दरकाण्डे एकोनविंशतितमोऽध्यायः श्रोतव्यः। तस्मिन्नेव काले, सा राजपुत्री, निर्दोषा, रूपयौवनसमन्विता, श्रेष्ठाभरणभूषिता, तत्र आसीत्। राक्षसेन्द्रं रावणं दृष्ट्वा, वैदेही सुस्वरूपा, वाताहता कदली इव कम्पमाना बभूव। सा विशाललोचना, दीप्तिमती, जघनं ऊरुभ्यां, स्तनौ बाहुभ्यां आच्छाद्य, उपविष्टा, रुदती च आसीत्। दशग्रीवः तु तां वैदेहीं राक्षसीगणसंरक्ष्यां, दुःखार्तां, शोकेन पीडितां, समुद्रे निमज्जन्तीं नौमिव, अपश्यत्। सा भूमौ अनावृताङ्गी, व्रतानिष्ठा, वृक्षात् पतितशाखेव, उपविष्टा आसीत्। मलिनाङ्गरागा, भूषणार्हा सती, कमलनालमिव पङ्केन लिप्तं, सा दीप्त्याः च अदिप्त्या च आसीत्। सा तु स्वात्मनं वेदितारं राजसिंहं रामं प्रति, निश्चयस्य अश्वैः प्रेरिता, चिन्तारथेन यातुमिव प्रतीता। कृशा, रुदती, एकाकिनी, ध्यानशोकपरायणा, दुःखस्य अन्तं न पश्यन्ती, रामे रामे च मनः स्थापयन्ती आसीत्। क्षिप्रं च चलन्ती, पुनः पतन्ती, नागपत्नीव, वा रोहिणीव धूमकेतुना पीडिता इव ददृशे। धर्मसम्भवा, सदाचारनिष्ठा, धर्मात्मजा, किंतु अधर्मे पतिता इव, कुलहीनजाता इव आसीत्। यशः क्षीणं, श्रद्धा अवमानिता, बुद्धिः हीना, आशा भग्ना इव सा बभूव। आज्ञा विफला, दिशा नष्टप्रभा, पूजा कालसमये विघ्निता इव सा प्रतीता। पूर्णचन्द्ररात्रिरिव तमसा हृता, कमलिनीव विनष्टा, सेनैव नायकशून्या च आसीत्। प्रभा तमसा आवृता इव, नदी शोषिता इव, वेदिविहीना इव, दीप्तिर्नष्टा इव सा बभूव। पत्रपुष्पविनष्टा कमलिनीव, पक्षिणः भीता, हस्तिस्पृष्टा इव सा ददृशे। पतिं शोकात् शुष्कनदीव, परित्यक्ता, कृष्णपक्षे चन्द्ररहितरात्रिरिव सा आसीत्। सा सुकुमाररूपा, रत्नगृहवासिनी, नवोत्पाटितकमलनालमिव, आतपे शुष्यन्ती इव प्रतीता। गृहीता, खड्गस्थम्भसमाश्रिता, सखीभ्यः पृथक्ता, दीर्घश्वासा, दुःखेन पीडिता, गृहीतमत्तगजपत्नीव सा बभूव। उपवासशोकध्यानभयैः कृशा, दुःखिता, अल्पभोजिनी, तपसा समृद्धा, कृशाङ्गी, दीनरूपा च आसीत्। सा दुःखार्ता, कृताञ्जलिः, देवीव, रघुनाथे मनः स्थापयित्वा, दशग्रीववधं प्रतीक्षमाणा आसीत्। रावणः तु मैथिलीं, रामे नित्यमनसा स्थितां, निरीक्षमाणां, रुदतीं, निर्दोषां, दीर्घरक्तविशालदीप्तलोचनां, तां मृत्यवे प्रेरयितुम् उपचक्रमे। अत्रैव विंशतितमोऽध्यायः वाल्मीकीयश्रीरामायणे सुन्दरकाण्डे श्रोतव्यः। एवं रावणस्य स्त्रीगणस्य च, तथा सीतायाः दुःखस्य च, हनुमतः च निरीक्षणस्य, सुन्दरकाण्डे वर्णनं जातम्।