तदा एकः अन्यः, सुवर्णदण्डेन विराजमानं पूर्णचन्द्रसमानप्रभं राजहंससदृशं छत्रं रावणस्य पृष्ठतः धारयन् अन्वगच्छत्। रावणस्य उत्तमाः स्त्रियः, येषां नेत्रेषु निद्रान्मदयोः वा मलिनता नासीत्, स्वस्य वीरं पतिं मेघानुगता विद्युतः इव अनुययुः। तासां हारकङ्कणानि विक्षिप्तानि, वर्णः मलिनः, केशाः विकीर्णाः, वदनानि स्वेदेन सिक्तानि च आसन्। मदनिद्रावशेन चलन्त्यः, शोभनवदनाः स्वेदगौरवेण स्फुरन्त्यः, मालयः विशीर्णाः, पुष्पैः केशाः सन्तताः च आसन्। तासां महाबलः स्वामी, कामवशगः, सीतायाम् एव चित्तं संस्थाप्य, शनैः शनैः गच्छन्, मलिनवद् दृश्यते स्म। हनुमान्, वायुपुत्रः, तासां महिषीणां मेखलानूपुरध्वनिं शृणोति स्म। सः तं अतुलकर्माणं, अचिन्त्यबलसम्पन्नं, द्वारदेशे सम्प्राप्तं ददर्श। तं सर्वतः दीपैः परिवृतं, तस्य पुरतः सुरभिततैलाभ्यक्ताङ्गनाभिः दीपवतीभिः स्त्रीभिः पूज्यमानं च अपश्यत्। तस्य नेत्रे रागगर्वमदाभ्यां ताम्रविस्तीर्णसञ्चलिते, सः कामदेव इव बाणं निक्षिप्य विराजमानः बभूव। उत्तमं श्वेतं वस्त्रं, मथितामृतफेनसदृशं, पुष्पैः भूषितं, किंचित् स्खलितं किंचित् कङ्कणेन गृहीतम्, सः धारयन् अपि दृश्यते स्म। हनुमान् तदा पत्रेषु गूढः, शतपत्रपुष्पच्छन्नः, समीपं सम्प्राप्तं रावणं निरीक्षते स्म। तदा कपिश्रेष्ठः हनुमान् रावणस्य शोभनयौवनसमन्विताः स्त्रियः अपश्यत्। ताभिः सुन्दर्यः परिवृतः, यशस्वी राजा मृगपक्षिसङ्घैः शब्दिते रम्ये उद्यानं प्रविवेश। विविधानाभरणभूषितः, शङ्खकर्णः, मदोन्मत्तः, बलवान् विश्रवसः पुत्रः, राक्षसेश्वरः तत्र दृष्टः। ताभिः प्रमुखाभिः स्त्रीभिः परिवृतः, इव तारा-समूहमध्ये चन्द्रः, सः रावणः दीप्तिमान् विराजमानः कपिना दृष्टः। "एषः रावणः महाबाहुः," इति निश्चित्य, "एष एव नगरमध्यस्थे श्रेष्ठगृहे शय्यां करोति," इति हनुमान् मनसा व्यचिन्तयत्। ततः वायुपुत्रः हनुमान् उत्साहसम्पन्नः तस्मात् स्थलात् अवप्लुत्य गतः। तथापि, रावणतेजसा आक्रान्तः सः महाबलः हनुमान् पत्रेषु गूढः सजागरः स्थितः। रावणः तदा कृष्णकेशीं सुश्रोणीं संहतस्तनीं, कोणश्यमलनेत्रां द्रष्टुम् इच्छन् तस्यां दृष्टरूपः अभवत्। अथ श्रृणु, वाल्मीकि-रामायणे सुन्दरत्काण्डे एकोनविंशः सर्ग आरभ्यते। तस्मिन्नेव काले सा जनकात्मजा, निरुपमा, शोभायौवनसमन्विता, उत्तमैः भूषणैः भूषिता, तत्र आसीत्। तदा राक्षसेश्वरं रावणं दृष्ट्वा, वैदेही सुकुमारवपुः वाताहता कदली इव कम्पमाना बभूव। सा विशाललोचना, शोभना, ऊरुभ्यां उदरं, बाहुभ्यां स्तनौ अच्छाद्य, रुदती उपाविशत्। दशग्रीवः तु तां राक्षसीगणसंरक्ष्यमाणां, दुःखार्तां, शोकार्तां, समुद्रे निमज्जन्तीं नौमिव वैदेहीं अपश्यत्। सा भूमौ उपविष्टा, व्रतानुष्ठाने दृढा, वृक्षात् भूमौ पतितया भग्नया शाखया इव अभवत्। मृदुलाङ्ग्या, अलङ्कारस्थानं मलं, यद्यपि भूषणार्हा, शुशुभे च न च शुशुभे, पङ्केन लिप्तया पद्मनालया इव। सा आत्मज्ञं राजसिंहं रामं प्रति, निश्चयस्य अश्वैः प्रेरिता, चिन्तारथेन याति इव अभवत्। सा कृशा, रुदन्ती, एकाकिनी, ध्यानशोकपरायणि, दुःखस्य अन्तं न पश्यन्ती, रामे रामे च मनः संस्थाप्य स्थितवती। सा क्षुब्धा, क्षणं च प्रपतन्ती, सर्पपत्नीव, धूमकेतुना पीडिता रोहिणीव च। सा कुलीनजा, धर्मनिष्ठा, सम्यगाचारसम्पन्ना, अधुना तु दुष्कुलजातेव दुर्भाग्येन पतिता इव। सा यशः क्षीणम् इव, श्रद्धां तिरस्कृतामिव, बुद्धिं ह्रासितामिव, आशां भग्नामिव। आज्ञां विफलामिव, दिक्प्रकाशां विनष्टामिव, काले पूजाम् अपूर्णामिव। पौर्णमास्यां रात्रौ ग्रहग्रस्तचन्द्रमिव, पद्मिनीं विनष्टामिव, वीरहीनसेनामिव। दीप्तिं तमसा आच्छन्नामिव, नदीं शुष्कामिव, यज्ञवाटिकां दूषितामिव, दीपं नष्टतेजसमिव। पत्रपुष्पविनष्टां पद्मिनीं, विहङ्गविनाशितां, गजशुण्डास्पृष्टामिव। सा शुष्कनदीव, पतिसन्तापदुःखिता, परित्यक्ता, कृष्णपक्षे चन्द्ररहितरात्रिरिव। सा सुकुमारवपुः, रत्नगृहवासिनी, पद्मनालवत् शुष्कतया तप्यमाना इव अभवत्। सा गृहीता, स्थम्भे बद्धा, सखीभिः वियुक्ता, दीर्घश्वासिनी, दुःखार्ता, गजपत्नीव बद्धा इव अभवत्। सा उपवासशोकध्यानभीभिः कृशा, दुःखिता, अल्पभोजिनी, तपसा समृद्धा, कृशाङ्गी, दीनवदना बभूव। सा दुःखार्ता, कृताञ्जलिः, देवीव, रघुपतौ चित्तं निवेश्य, दशग्रीववधस्य प्रतीक्षां कुर्वती स्थितवती। तां मैथिलीं, नित्यं रामपरायणां, दीर्घनयनां, अश्रुपूर्णां, निर्मलां, कनकवर्णां, रुदतीं, रावणः प्रमथ्य मरणाय प्रलोभयितुम् इच्छन् उपचक्रमे।