प्रबुद्धः स तदा राक्षसाधिपः, तेजस्वी बलवान् च, माल्यानुलेपनवसानां लम्बमानानां शोभया युक्तः, वैदेह्याः चिन्तनं आरब्धवान्। तां प्रति तिव्रतरं कामेन संविग्नः, कामपीडितचित्तः स राक्षसः अन्तरात्मनि तं कामं निगूहितुं न अशक्नोत्। स सर्वाभरणभूषितः, अनुत्तमतेजसा युक्तः, नानावृक्षसमाकीर्णं पुष्पफलोपेतं तं काननं प्रविवेश। स तदा पद्मसरोवरैः परिवृतं, नानापुष्पविभूषितं, मदोत्कटविचित्रपक्षिसंकुलं तं वनं प्रविश्य, नानाप्रियेण मृगगणेन परिवृतः, मनोहरदर्शनं रत्नस्वर्णतोरणमार्गं निरीक्ष्य, विविधमृगसमूहैः समाकीर्णं, पतितफलसंछन्नं, घनवृक्षसमुद्रं अशोकवनं प्रविवेश। तं पृष्ठतः शतं स्त्रीणां अन्वयात्, यथा दिव्याः गन्धर्वकन्याः महेन्द्रं पुलस्त्यवंशसम्भूतं अनुयान्ति। केचित् तत्र स्त्रियः सुवर्णदीपान् आददुः, अन्याः चामराणि, अपराः तालपत्रपंखानि धारयन्ति। अन्याः सुवर्णकुम्भेषु जलं गृहीत्वा अग्रे ययुः, अपराः वृतपंखानि पृष्ठतः वहन्ति। एकया स्त्रिया दक्षिणहस्तेन रत्नमयः स्फटिकपात्रः पूर्णः आदत्तः। अन्यया तु पृष्ठतः पूर्णचन्द्रसमप्रभं सुवर्णदण्डधारं राजहंससदृशं छत्रं धार्यमाणं अन्वियाय। रावणस्य ताः श्रेष्ठास्त्रियः, न निद्रया न मदेन विमूढदृष्टयः, वीरं स्वामिनं मेघं यथा विद्युत् अनुययुः। तासां हारकङ्कणानि विक्षिप्तानि, वर्णः क्षीणः, केशाः विकीर्णाः, मुखानि स्वेदसिक्तानि। मदनिद्राव्यतिकरात् कम्पमाना, चारुमुख्यः स्वेदगौरवेन च चमच्च, मालयः म्लानाः, पुष्पैः केशाः अव्यवस्थिताः। तस्य महाबलिनः प्रभोः, सीतायाः आशयेन कामवशं गतस्य, गमने मन्दता, मनसि ग्लानिः आसीत्। तदा हनुमान् मारुतात्मजः तासां महास्त्रीणां काञ्चीकिङ्किणीनिनादं श्रुतवान्। स हनुमान् तं अद्भुतकर्माणं, अप्रमेयबलं, द्वारदेशे समागच्छन्तं अपश्यत्। स तु दीपमालया सर्वतः परिवृतः, पूर्वतः स्त्रीभिः सुगन्धिताङ्गरागाभिषिक्ताभिः दीपैः पूजितः। तस्य नेत्रे विशाललोहितकोमलानि, काममदगर्वसंयुक्तानि, स कामदेव इव बाणं विसृज्य स्थितः। उत्तमं श्वेतं वस्त्रं समुद्रक्षारफेनसदृशं पुष्पैः भूषितं, मणिकङ्कणेन लग्नं धारयन्। पत्रपुष्पशतैः छन्नः, पत्रेषु निहितः, हनुमान् समीपं आगच्छन्तं तम् निरीक्षितुम् आरब्धवान्। तदा कपिश्रेष्ठः हनुमान् रावणस्य ताः शोभनयौवनसमन्विताः स्त्रियः अपश्यत्। ताभिः सुरूपाभिः स्त्रीभिः परिवृतः, कीर्तिमान् राजा मृगपक्षिसमूहनिनादितं प्रमदावनं प्रविवेश। मदोत्कटः, नानारत्नाभरणभूषितः, शङ्खकर्णः, महाबलः विश्रवसः पुत्रः, राक्षसेश्वरः तत्र दृश्यते स्म। वरस्त्रीसमूहपरिवृतः, स इव तारा-संकुलः चन्द्रमाः, महाकपिना तेजसा युक्तः स रावणः निरीक्षितः। 'अयं रावणः महाबाहुः' इति चिन्तयन् कपिः, 'एष एव नगरमध्यस्थिते श्रेष्ठगृहे शयितः' इति निश्चित्य, हनुमान् मारुतात्मजः उत्साहपूर्णः अधः अपतत्। तथापि स महाबलः हनुमान्, रावणतेजसा विमोहितः, पत्रेषु निहितः सतर्कः अवस्थितः। रावणः तां कृष्णकेशीं, सुश्रोणीं, समीपपीनस्तनां, कोणश्यामलोचनां निरीक्षितुम् इच्छन् तस्याः समीपं गतवान्। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिकृतौ सुन्दरकाण्डे एकोनविंशः सर्गः आरभ्यते। तस्मिन्नेव काले सा राजकुमारी, निष्कलङ्का, रूपयौवनसमन्विता, उत्तमाभरणभूषिता, तत्र आसीत्। तदा राक्षसेश्वरं रावणं दृष्ट्वा, वैदेही सुमध्यमाः वातरुग्णमिव कदलीद्रुमं कम्पमाना बभूव। जघनं ऊरुभ्याम्, स्तनौ बाहुभ्याम् आच्छाद्य, विशाललोचना सा दीना रुदती उपाविशत्। दशग्रीवः तु तां वैदेहीम्, राक्षसीगणैः रक्ष्यमाणां, दुःखिता दुःखार्तां, समुद्रगते नावमिव निमग्नां दृष्टवान्। सा भूमौ विवस्त्रा, नियमपरायणा, शाखायाः पतितां भूतले भग्नां शाखामिव दृश्यते स्म। मलिनाङ्गरागसमलङ्कृता, भूषणार्हा सती, शोभते न च शोभते, यथा पङ्किलं कमलधारम्। सा मनसा रथेन, धैर्यस्य अश्वैः, आत्मविदं राजसिंहं रामं प्रतिपद्य, तं प्रति प्रवृत्ता इव। कृशा, रुदती, एकाकिनी, ध्यानशोकसमन्विता, दुःखान्तं न पश्यन्ती, रामे रामे एव निष्ठिता। कदाचित् चञ्चलाङ्गी, कदाचित् पतिता, तक्षकपत्नीव, धूमकेतुना पीडिता रोहिणीव च। कुलीनजाता, धर्मशीलसम्पन्ना, अधुना पुनः पतिता इव, यथा अधमकुले जाताः। ख्यातेरिव हीना, श्रद्धेव तिरस्कृता, बुद्धिरिव ह्रस्वा, प्रेक्षा इव हता। एवं तत्र रावणः कामवशं गतः, वैदेहीमवलोकयन्, हनुमान् च पत्रपुष्पच्छन्नः तम् अपश्यत्। दुःखिता सा सीता, रामे नित्यमनसा, रावणस्य समीपे रुदती, भूषितापि मलिनवर्णा, दुःखार्ता, पतितेव दृश्यते स्म।