हनूमान्, वनराजिसुचरणं सीतां निरीक्ष्य, या हरिणीव नेत्राभ्यां सर्वतोऽवलोकयन्ती, शोकभारार्णवमिवोत्थितमात्मानं बिभ्रती, निश्वासैः पत्रिणो वृक्षानिव दहन्ती, दुःखतरङ्गमिव वहन्ती, रक्षणातुरां तां मैथिलीकन्याम् अपश्यत्। तस्याः गात्राणि सम्यग्विन्यस्तानि, अलङ्कारविहीनापि रूपसम्पत्तिः न हीयते स्म। तां दृष्ट्वा मारुतात्मजः परमं हर्षम् अनुभूतवान्। तस्याः मदनार्हेक्षणां दृष्ट्वा हनूमान् प्रमोदाश्रुभिः पूरितः, रामं प्रणम्य तत्र स्थितवान्। ततः रामं लक्ष्मणं च प्रणम्य, हर्षोत्कम्पितः स वीर्यवान् हनूमान् सीतादर्शनानन्देनात्मानं गुह्यस्थाने न्यवेशयत्। अथ शृणु अष्टादशस्सर्गः। श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे सुन्दरकाण्डे अष्टादशस्सर्गः आरभ्यते। तदा हनूमान् प्रसूनितवने विचरन्, वैदेहीं अन्वेषयन्, रजनीमवशेषयत्। स तत्र वेदपाठान्, वेदाङ्गविदां ब्रह्मराक्षसानां यज्ञानुष्ठानध्वनिं च निशायाम् शुश्राव। तदनन्तरं मङ्गलवाद्यैः मनोहरैः शब्दैः दशग्रीवो बलवान् रावणः प्रबोधितः। स प्रबुद्धः श्रीमान् बलसम्पन्नः राक्षसराजः, स्रग्विणं वस्त्रयुतं च धृत्वा, वैदेहीं चिन्तयामास। तस्याः प्रति तीव्रकामा कामवशं गतः स राक्षसः कामेन हृदि निगूढुं न शशाक। स सर्वाभरणैरलङ्कृतः, अप्रतिमतेजसा युक्तः, पुष्पफलवृक्षसमाकीर्णं तं वनं प्रविवेश। तं वनं पद्मसरोवरैः, नानापुष्पैः, मदोत्कटपक्षिसंघैः नित्यं शोभितम्। नानाविलासमृगसंघैः, मनोहरदृश्या, रत्नमणिमयद्वारमार्गैः, सन्दर्शनीयम्। तत्र फलपातैः समाकीर्णं, विविधमृगसमूहैः परिवृतं, शोकवनं प्रविवेश। तं रावणं शतं स्त्रियः अनुययुः, यथा दिव्याः गन्धर्वकन्यकाः महेन्द्रम् अनुयान्ति। तत्र काञ्चनदीपान् काचिद् गृहीत्वा, अन्याः चामराणि, अपरे तालपत्रचामराणि वहन्ति स्म। अन्याः काञ्चनकलशे जलम् अग्रे वहन्ति, अन्याः वृतचामराणि पृष्ठतः वहन्ति। काचिद् दक्षिणहस्तेन रत्नमयपात्रं पूर्णं पिबन्त्युपजग्राह। अपराऽन्यत् पृष्ठतः शशिसम्प्रभं छत्रं सुवर्णदण्डं राजहंससदृशं च वहन्ति स्म। रावणस्य ताः श्रेष्ठास्त्रियः, न निद्रया न मदेन विमूढदृष्टयः, स्ववीर्यवन्तं पतिं तडिता इव मेघं अनुययुः। तासां हारवलयानि विक्षिप्तानि, वर्णः मलिनः, केशा विकीर्णाः, वदनानि स्वेदेन सिक्तानि। मदनिद्रावशात् चञ्चलाः, मुखानि स्वेदगौरवेन दीप्तानि, माल्यं शिथिलम्, पुष्पैः केशाः विकीर्णाः। तस्य महात्मनः कामवशं गतस्य, सीतायाम् एव चित्तं स्थितम्, सः शनैः शनैः सन्दृश्यते स्म। तदानीं हनूमान् तासां महिषीणां काञ्चीकलापशब्दं, नूपुरध्वनिं च शुश्राव। स हनूमान् तं रावणं, अप्रतिमकर्माणं, अद्भुतबलसम्पन्नं, द्वारदेशे समुपगच्छन्तं अपश्यत्। तत्र बहुभिः दीपैः, सुगन्धिताङ्गनाभिः स्त्रीभिः, सर्वतः परिवृतः ददर्श। तस्य नेत्रे काममदगर्ववशात् रक्तान्तविस्तीर्णे, सः कामदेव इव बाणं त्यक्त्वा शोभते स्म। उत्तमं शुक्लवस्त्रं, मन्थफेनसदृशं, पुष्पैः भूषितं, भुजवलये लग्नं च धृतवान्। तत्र पत्रपुष्पशतच्छन्नः हनूमान् तम् समीपमुपगच्छन्तं निरीक्षयामास। तदा वानरश्रेष्ठः हनूमान् रावणस्य रूपयौवनसम्पन्नाः स्त्रियः अपश्यत्। ताभिः सुशोभनाभिः स्त्रीभिः परिवृतः, कीर्तिमान् राक्षसराजः, मृगपक्षिसंघनिनादितं नन्दनवनं विवेश। मदोन्मत्तः, नानारत्नाभरणधारी, शंखकर्णः, बलवान् विश्व्रवसः पुत्रः तत्र दृष्टः। तासां श्रेष्ठाभिः स्त्रीभिः परिवृतः, यथा पूर्णचन्द्रः तारागणैः, महाकपिः तं तेजस्विनं रावणं ददर्श। मनसा चिन्तयन्—"एष रावणो महाबाहुः, अयं नगरमध्यवर्तिनि श्रेष्ठगृहे शयनं करोति"—इति निश्चित्य, मारुतात्मजः हनूमान् उत्साहयुक्तः तस्मात् स्थले न्यपतत्। तथापि स बलवान् हनूमान् रावणतेजसा आक्रान्तः पत्रेषु रहितः, सम्यक् स्थित्वा, सावधानः तत्राविशत्। रावणः तां कृष्णकेशीं, सुश्रोणीं, समगर्भस्तनीं, कोमलकोणनेत्रां द्रष्टुम् इच्छन् तस्याः समीपं जगाम। अथ शृणु एकोनविंशः सर्गः। श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे सुन्दरकाण्डे एकोनविंशः सर्गः आरभ्यते। तस्मिन्नेव काले, सा कन्या, निर्दोषा, रूपयौवनसम्पन्ना, उत्तमाभरणभूषिता, तत्र स्थितवती। रावणं राक्षसाधिपतिं दृष्ट्वा, वैदेही सुकुमारी वाताहता कदलीव कम्पमाना बभूव।