सगरपुत्राः कपिलमुनिं प्रत्येत्य दुष्टबुद्धित्वं आरोप्य, ‘‘सगरस्य पुत्राः स्मः, आगताः स्मः’’ इत्युक्त्वा तं क्रोधेन अभिप्राप्य, कपिलः महात्मा अपरिमितबलः रघुवंशनाथ, महान् गर्जनं कृत्वा तेषां सर्वेषां सगरपुत्राणां भस्मत्वं प्राप्तवान्। ततः वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः प्रवर्तते। दीर्घकालं पुत्राणां अनुपस्थितिं ज्ञात्वा सगरः रघुवंशसम्भव, स्वस्य तेजसा दीप्तं पौत्रं आम्शुमन्तं सम्बोध्य उक्तवान्— ‘‘त्वं धीरः, विद्वान्, पूर्वजैः समः तेजस्वी च। तैः पित्रृभिः यः अश्वः नीतः, तस्य मार्गं अन्वेषय। भूमौ बलवन्तः महाबलाः च जनाः निवसन्ति; तेषां प्रतिरोधाय शस्त्रं धनुः च गृहाण। ये पूज्याः, तान् नमस्कृत्य, विघ्नकर्तृन् अपि हत्वा, यज्ञं समाप्य विजयी भूत्वा प्रतिनिवर्तस्व।’’ एवं महात्मना सगरराजेन संबोधितः आम्शुमान् तेजस्वी शीघ्रं धनुः खड्गं च आदाय, लघुचरणः प्रस्थितः। स पूर्वजैः खोदितं भूगतमार्गं प्रविष्टः, राज्ञा प्रेरितः, नरश्रेष्ठ। तत्र देवैः, दानवैः, यक्षैः, पिशाचैः, पक्षिभिः, नागैः च पूजितः, दिशाम् हस्तिनं अपश्यत्। स तं परिक्राम्य, कुशलं पृच्छित्वा, पित्रृणां अश्वचौरस्य च अन्वेषणं कृतवान्। ततः दिशाम् हस्तिः, महाबुद्धिः, आम्शुमन्तं उद्दिश्य उक्तवान्— ‘‘आस्मञ्जः, तव प्रयोजनं सिद्धम्; अश्वेन सह शीघ्रं प्रतिनिवर्तिष्यसि।’’ तद्वचनं श्रुत्वा, स सर्वान् दिशाम् हस्तीन् यथाक्रमं पृच्छितवान्। दिशापालैः, वाक्यविशारदैः, बुद्धिमद्भिः च, स पूजितः, ‘‘अश्वेन सह प्रतिनिवर्तिष्यसि’’ इति उक्तः। तत्सर्वं श्रुत्वा, आम्शुमान् शीघ्रगामी तत्र गतः, यत्र सगरपुत्राः भस्मराशित्वं प्राप्ताः। तत्र शोकातुरः, आम्शुमान् महाशोकं अभिप्राप्य, मृत्युनाः दुःखेन आक्रान्तः। समीपस्थं अश्वं विचरन्तं दृष्ट्वा, स पुरुषसिंहः, शोकसन्तप्तः, तान् राजपुत्रान् तर्पणं कर्तुम् उदकम् अन्वेषयन्, जलाशयं न अपश्यत्। स सर्वतः दृष्ट्वा, पक्षिराजं सुपर्णं, पित्रृणां मातुलं, वायुसमानवेगं, राघव, ददर्श। तं वैनतेयः महाबलः उक्तवान्— ‘‘मा शोच, पुरुषसिंह; एष मृत्युः लोके स्वीकृतः। एते महाबलाः कपिलस्य अपरिमितेन तेजसा दग्धाः; तेषां साधारणं जलं न तर्पणार्थं युक्तम्। हिमवतः ज्येष्ठा कन्या गङ्गा, तस्यां तर्पणं कर्तव्यं, महाबाहो। गङ्गा जगतां पावनी, एतान् भस्मराशीन् प्रक्षालयिष्यति; प्रियया गङ्गया भस्मसिक्ते, षष्टिसहस्रपुत्राः स्वर्गलोकं प्राप्स्यन्ति। त्वं भाग्यशाली, अश्वं संग्रह्य, यज्ञं समापय, वीर।’’ सुपर्णस्य वचनं श्रुत्वा, तेजस्वी आम्शुमान् शीघ्रं अश्वं गृह्य, महातपाः, प्रतिनिवर्तितवान्। ततः, अभिषिक्तं राजानं समीपं गत्वा, रघुवंशसम्भव, सुपर्णस्य वचनं सर्वं निवेदितवान्। आम्शुमन्तः तस्य भीषणं वचनं श्रुत्वा, राजा विधिवत् यज्ञं समाप्य, यथाक्रमं, सर्वं कृतवान्। राजा इच्छितं यज्ञं कृत्वा, स्वनगरं प्रत्यागच्छत्; गङ्गावतरणस्य विषये तु समाधानं न अलभत्। समाधानं न लब्ध्वा, स महराजा, त्रिंशत्सहस्रवर्षं राज्यं कृत्वा, कालक्रमेण स्वर्गं गतः। अथ द्विचत्वारिंशः सर्गः प्रवर्तते। सगरस्य कालक्रमेण निधनं जातं दृष्ट्वा, जनाः धर्मिष्ठं आम्शुमन्तं राज्ये अभिषिच्य, राजा कृतवन्तः। स राजा आम्शुमान् महात्मा रघुवंशसम्भव, तस्य प्रसिद्धः पुत्रः दिलीपः अभवत्। आम्शुमान् राज्यं दिलीपाय समर्प्य, हिमालयशृङ्गे कठोरं तपः कृतवान्। स महायशाः राजा, मुनिवने त्रिंशद्विसहस्रवर्षं वासं कृत्वा, तपसा समृद्धः स्वर्गं गतः। दिलीपः, महातेजाः, पित्रृणां विनाशं श्रुत्वा, शोकातुरः, समाधानं न अलभत्। ‘‘कथं गङ्गावतरणं स्यात्? कथं तर्पणं तेषां कर्तुं शक्यं? कथं तान् उद्धर्तुं शक्यं?’’ इत्येवं चिन्तयन् स धर्मनिष्ठः आत्मसंयमी च। तस्य चिन्तयतः, धर्मरतस्य, भगीरथः नाम पुत्रः, परमधर्मात्मा, जातः। दिलीपः महातेजाः बहून् यज्ञान् कृतवान्; त्रिंशत्सहस्रवर्षं राज्यं कृतवान्। तेषां उद्धरणं समाधानं न प्राप्त्वा, राजा, पुरुषसिंह, रोगेण आक्रान्तः, कालक्रमेण निधनं प्राप्तः। राजा स्वीयं पुण्यं उपार्ज्य, इन्द्रलोकं गतः, भगीरथं राज्ये अभिषिच्य।