स तु भगवान्निकटे तस्य अश्वं विचरन्तं दृष्ट्वा, सर्वे रघुनन्दन, अतुलां प्रीतिम् अवापुः। तं यज्ञविघ्नकर्तारं विज्ञाय, कोपसंरक्तनेत्राः, कुदालैः हलैः विविधैः द्रुमशिलाभिश्च, त्वरया अभ्यधावन्। क्रुद्धाः तं प्रति गर्जन्तः, "तिष्ठ तिष्ठ! त्वया अस्माकं यज्ञाश्वो हृतः!" इति उच्चैः शशंसुः। "दुष्टबुद्धे! वयं सगरपुत्राः, आगतान् इति विद्धि!" इत्युक्त्वा, तेषां वचनं निशम्य, कपिलो भगवाञ्श्च, रघुनन्दन, महाक्रोधसंविष्टः, भीमं निनादम् अक्षिपत्। ततः तेन अप्रमेयात्मना कपिलेन, सर्वे सगरपुत्राः, ककुत्स्थ, भस्मसात्कृताः। इदानीं श्रृणु वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः। सगरो नृपः, आत्मनः पुत्रान् दीर्घकालं न दृष्ट्वा, तेजस्विनं पौत्रं सम्बोधितवान्। "त्वं वीरः, विज्ञानसम्पन्नः, पितृपदवीं अनुसर, येन अश्वः नीतः।" "भूमौ बलवन्तः महात्मानः निवसन्ति; तेषां प्रतिकारार्थं खड्गं धनुः च गृहाण।" "यथार्हान् प्रणम्य, विघ्नकर्तॄन् अपि हत्वा, विजयी यज्ञसमाप्तिं कुरु।" एवं महात्मना सगरेण उक्तः, स तेजस्वी शीघ्रं धनुः खड्गं च आदाय, लघुविक्रमः प्रस्थितवान्। स पितृभिः खनितं पन्थानम्, राज्ञा प्रेरितः, प्रविवेश। देवदानवयक्षपिशाचपक्षिसर्पैः पूजितः, स महाबलः दिशां गजं ददर्श। तं समभिवन्द्य, कुशलं पृष्ट्वा, पितॄन् च अश्वहर्तारं च अपृच्छत्। तस्य वचनं शृत्वा, दिशां गजः प्राज्ञः महात्मा च, "आसमान्ज, सफलः ते प्रयत्नः; अश्वेन सह शीघ्रं प्रत्यागमिष्यसि" इति उक्तवान्। ततः सर्वान् दिशां गजान् क्रमशः यथायोग्यं पृष्ट्वा, तैः सर्वैः वाक्यविशारदैः पूजितः, "त्वं अश्वेन सह प्रत्यागमिष्यसि" इति उक्तः। तेषां वचः शृत्वा, स शीघ्रगामी तत्र यत्र पितरः सगराः भस्मराशिभूताः, जगाम। तत्र, दुःखपरितप्तः, आसमान्जस्य सुतः महता शोकविवर्णः, भीषणं रुदन्, पितॄणां निधनं दृष्ट्वा। तत्र नातिदूरे, पुरुषव्याघ्रः, शोकसन्तप्तः, यज्ञाश्वं विचरन्तं ददर्श। स राजा, तेषां राजपुत्राणां तर्पणार्थं जलाशयं अन्वेष्टुम् आरब्धवान्, किन्तु जलाशयं नालभत। सर्वतः निरीक्ष्य, तदा सुपर्णं, पितामहानां मातुलं, वायुवेगसमं, ददर्श। तं वैनतेयः महाबलः उवाच—"मा शुचः, पुरुषव्याघ्र; एषा मृत्युः लोके स्वीकृता।" "एते महाबलिनः अप्रमेयेन कपिलेन दग्धाः; त्वया, बुद्धिमन्, साधारणं जलं न दातव्यम्।" "गङ्गा, हिमवतः ज्येष्ठा दुहिता, तस्यां तर्पणं कर्तव्यम्, महाबाहो।" "सा गङ्गा, लोकराजसंशोधिनी, एतेषां भस्मराशीनां शुद्धिं करिष्यति; या भस्मनि प्रियया गङ्गया स्निग्धं भवति, षष्टिसहस्रपुत्राः स्वर्गं यास्यन्ति।" "गच्छ, भाग्यवन्त, अश्वं गृहाण; पितृयज्ञं सम्पादय।" स सुपर्णस्य वचः शृत्वा, तेजस्वी महाबलः शीघ्रं अश्वं गृहित्वा, महातपस्वी, प्रत्यागच्छत्। ततः दिक्षितं राजानम् उपगम्य, रघुनन्दन, सुपर्णवचनं सर्वं न्यवेदयत्। तस्याः अंशुमतः भयानकं वचनं शृत्वा, राजा विधिपूर्वकं यज्ञं सम्पन्नं कृत्वा। स कीर्तिमान् राजा, यथेष्टं यज्ञं सम्पन्न्य, स्वपुरीं प्रत्युपावर्तत्; गङ्गावतरणस्य तु उपायं न प्राप। उपायं न प्राप्य, स महात्मा राजा, त्रिंशत्सहस्रवर्षाणि राज्यं कृत्वा, अन्ते दिवं गतः। शृणु द्विचत्वारिंशः सर्गः। सगरे दिवं गते, जनाः अंशुमन्तं धर्मिष्ठं राजानं चक्रुः। स अंशुमान् राजा महान् अभवत्, तस्य सुप्रसिद्धः पुत्रः दिलीपः। तेन दिलीपे राज्यं समर्प्य, अंशुमान् हिमालयस्य रम्ये शिखरे घोरं तपः उपागमत्। स कीर्तिमान् राजा, मुनिवने द्वात्रिंशत्सहस्रवर्षाणि वासं कृत्वा, तपसा समृद्धः, स्वर्गं गतः। दिलीपः तु, महाबलसम्पन्नः, पितामहानां विनाशश्रवणात् शोकाकुलः, उपायं न प्राप। "कथं गङ्गावतरणं स्यात्? कथं तर्पणं क्रियेत? कथं तान् उद्धरेयम्?" इति चिन्तया निरतः। एवमेकचित्तः, निग्रहशीलः, धर्मनिष्ठः च सन्, तस्य सुपुत्रः भगीरथः, परमधार्मिकः, जातः।