तेषु तत्र सर्वे महात्मानः, बलिनः, वेगवन्तः च, कपिलं शाश्वतं वासुदेवं दृष्टवन्तः। तस्य देवस्य समीपे अश्वं विचरन्तं अपि दृष्टवन्तः, तेन सर्वे रघुनन्दन, अतुलं हर्षं प्राप्तवन्तः। यज्ञविघ्नकर्ता इति तम् ज्ञात्वा, कोपाविष्टदृष्टयः, कुपिताः, कुदालैः हलैः विविधैः वृक्षैः शिलाभिः च करैः गृहीत्वा, तं प्रति अभ्यधावन्। क्रुद्धाः, 'तिष्ठ तिष्ठ! त्वं हि अश्वं नीतवान् असि!' इति घोषयन्तः, तं प्रति आक्रान्तवन्तः। 'दुष्टबुद्धिः त्वं! अस्मान् सगरपुत्रान् आगतान् विद्धि!' इति वदन्तः, कपिलः रघुनन्दन तेषां वचनं श्रुत्वा— महाक्रोधेन अभिभूतः, महनादं कृतवान्। ततः, तेन अपरिमेयेन महात्मना कपिलेन, सर्वे सगरपुत्राः काकुत्स्थ, भस्मीकृताः। ततः, श्रीवाल्मीकि रामायणे बालकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। सगरः, पुत्राः दीर्घकालं नष्टाः इति ज्ञात्वा, स्वस्य तेजसा दीप्तं पौत्रं रघुनन्दनम् सम्बोधितवान्। 'त्वं वीरः, विद्वान्, पूर्वजैः समप्रभः। पितृपथं अन्वेष, येन अश्वः नीतः।' 'भूमौ बलवन्तः महाबलाः च निवसन्ति। तेषां रक्षणाय खड्गं धनुष् च गृहीत्वा याहि।' 'यथार्हं नमस्कारं कृत्वा, विघ्नकर्तृन् अपि हत्वा, सफलः यज्ञसमाप्तिं कृत्वा प्रत्यागच्छ।' इति महात्मना सगरः उक्तः, दीप्तिमान् पौत्रः शीघ्रं धनुष् खड्गं च गृहीत्वा, लघुगतिः निर्गतः। सः, पूर्वैः महात्मभिः सगरैः खोदितं अधःपथं प्रविष्टवान्, राज्ञा प्रेरितः नरश्रेष्ठ। तत्र, देवैः, दैत्यैः, यक्षैः, पिशाचैः, पक्षिभिः, सर्पैः च सत्कृतः, बलवान् दिशां गजम् अपश्यत्। सः, तं गजं प्रदक्षिणं कृत्वा, कुशलं पृष्टवान्, ततः पितृभ्यः अश्वचौरं च पृष्टवान्। तस्य गजः, बुद्धिमान् महात्मा, 'आसमान्ज, तव कार्यं सिद्धम्; अश्वेन सह शीघ्रं प्रत्यागमिष्यसि।' इति उक्तवान्। सः तेषां वचनं श्रुत्वा, सर्वान् दिशां गजान् यथाक्रमं पृष्टवान्। सर्वे दिशापालाः, वाक्यकुशलाः, तं सत्कृत्य, 'त्वं अश्वेन सह प्रत्यागमिष्यसि।' इति उक्तवन्तः। तत् श्रुत्वा, शीघ्रगामी सः तत्र अगच्छत्, यत्र पितरः सगराः भस्मराशिभूताः आसन्। तत्र, सः आसमान्जपुत्रः, शोकाभिभूतः, महतीं व्यथां प्राप्य, दुःखेन व्याकुलः अभ्यरोदित्। तत्र, न दूरस्थे, पुरुषव्याघ्रः, शोकसन्तप्तः, अश्वं विचरन्तं अपश्यत्। सः राजपुत्राणां तर्पणं कर्तुम् उदकं अन्वेष्टुम् इच्छन्, जलाशयं न अपश्यत्। ततः, सर्वतः दृष्टिं सन्दधात्, पक्षिराजं सुपर्णं, पितृव्यम्, वातवेगं, राम, अपश्यत्। वैनतेयः बलवान् तं उवाच— 'मा शुचः पुरुषव्याघ्र; एष मृत्युः लोकसम्मतः।' 'एते बलवन्तः अपरिमेयेन कपिलेन दग्धाः; त्वं बुद्धिमन् सामान्यं जलं न दद्यात्।' 'गङ्गा हिमवत्प्रिया ज्येष्ठा, नरश्रेष्ठ, तस्यां पितृभ्यः तर्पणं कुर्याः, महाबाहो।' 'गङ्गा जगतां पावनी, एतेषां भस्मराशीन् संस्पृष्ट्वा, स्निग्धगङ्गाजलेन तर्पिते, षष्टिसहस्रपुत्राः स्वर्गं गमिष्यन्ति।' 'गच्छ, सौभाग्यवत्, अश्वं संगृह्य, नरश्रेष्ठ; यज्ञं सम्पूर्णं कुरु, वीर।' सुपर्णस्य वचनं श्रुत्वा, दीप्तिमान् महाबलः शीघ्रं अश्वं गृहीत्वा प्रत्यागच्छत्, महातपस्वी। ततः, दीक्षितं राजानं रघुनन्दन, समीपं गत्वा, सर्वं यथावृत्तं सुपर्णवचनं च निवेदितवान्। तस्य भयानकं वचनं अंशुमता श्रुत्वा, राजा विधिवत् यज्ञं सम्पूर्णं कृतवान्। कामितं यज्ञं कृत्वा, सः श्रीमान् राजा स्वपुरं प्रत्यागच्छत्; गङ्गावतरणे तु समाधानं न अलभत्। समाधानं न लब्ध्वा, सः महाभागः राजा, त्रिंशत्सहस्रवर्षाणि राज्यं कृत्वा, समये स्वर्गं गतः। शृणु द्विचत्वारिंशः सर्गः। सगरस्य कालगतस्य, जनाः धर्मिष्ठं अंशुमन्तं राजानं चकार। सः राजा अंशुमान् अतिव महान् रघुनन्दन; तस्य प्रसिद्धः पुत्रः दिलीपः अभवत्। अंशुमान् राज्यं दिलीपाय समर्प्य, हिमालयस्य शोभने शिखरे, घोरं तपः कृतवान्। सः महाकीर्तिः राजा, तपोवनवासः द्वात्रिंशत्सहस्रवर्षाणि कृत्वा, तपसा समृद्धः स्वर्गं गतः। दिलीपः, महातेजाः, पितृणां विनाशं श्रुत्वा, दुःखेन अभिभूतः, समाधानं न अलभत्। 'कथं गङ्गावतरणं स्यात्? कथं तर्पणं जलैः कर्तुं शक्यं? कथं तान् मोचयेयम्?' इति चिन्तायाम् मग्नः अभवत्।