श्रीवाल्मीकि-रामायणे सुन्दरकाण्डे षोडशः सर्गः श्रूयताम्। हनूमान् तु तां स्तुत्यां सीतां स्तुत्वा पुनरपि धर्मात्मनः रामस्य चिन्तनं मनसि चकार। स क्षणमेकं ध्यात्वा, अश्रुपूर्णलोचनः, दीप्तिमान् हनूमान् सीतां चिन्तयन् विलपन्निव बभूव। सा हि पूजिता, ज्येष्ठजनसेविनी, लक्ष्मणस्य च प्रिया या स्वजनवत्सला; यदि दुःखार्ता सीता नश्येत्, तदा नूनं कालस्य दुर्गमता। सा च रामस्य निश्चयं लक्ष्मणस्य च बुद्धिं जानती, नातिव्यथिता, यथा वर्षारम्भे गङ्गा न प्रमीयते। राघवः तु वैदेहीं पात्रः, या गुणे, वयसे, आचारे, कुलजे, लक्षणे च तुल्या; सा च कृष्णनेत्रा तं पात्रा। तां सुवर्णवर्णां, नूतनकाञ्चनसदृशीं, लोकप्रिया लक्ष्मीमिव शोभमानां दृष्ट्वा, हनूमान् रामं स्मृत्वा इदं वचनमुवाच— एतस्याः विस्तीर्णलोचनायाः कृते, बली वालिः, यो रावणसमः, निहतः; कबंधः अपि निपातितः। विराधः च, ताम्रनेत्रः, बली राक्षसः, रामेण वनं प्रविश्य, युद्धे हतः, शम्बर इव महेन्द्रेण। चतुर्दश सहस्राणि राक्षसानां, घोरकर्मणां, जनस्थानस्थले, ज्वलद्भिः शरैः, दग्धानि। खरः हतः, त्रिशिराः निपातितः, बली दूषणः अपि, रामेण स्वात्मविद्या युक्तेन। वानरराज्यं, दुर्लभं, वालिना रक्षितं, प्रसिद्धेन सुग्रीवेण तस्याः कृते प्राप्यते। महोदधिः, नदीनदपतिः, मया लंघितः; एतस्याः विस्तीर्णलोचनायाः कृते, एषा पुरी निरीक्षिता। यदि रामः तस्याः कृते भूमिमपि समुद्रपर्यन्तां, वा समग्रं जगत्, विपरिवर्तयेत्, युक्तमेव—एवं मे मन्ये। त्रैलोक्यराज्यं वा, सीता जनकात्मजा वा—सीताया एकदेशेन अपि न तुल्यं विश्वस्य ऐश्वर्यम्। एषा सा सीता, महात्मनः धर्मात्मनः जनकस्य पुत्री, मिथिलाराजकन्या, पतिव्रता। एषा प्रसिद्धस्य दशरथस्य ज्येष्ठवधूः, वीरस्य, धर्मिष्ठस्य, युद्धे स्थिरस्य पत्नि। एषा धर्मज्ञस्य, कृतज्ञस्य, आत्मविद्यायुक्तस्य रामस्य प्रिया, या राक्षस्याः वशं प्राप्ता। सा सर्वान् भोगान् परित्यज्य, पतिस्नेहेन प्रेरिता, एकाकिनी वनं प्रविष्टा, दुःखं न मन्यते। फलमूलैः तृप्त्या, पतिसेवननिरता, सा वनं राजगृहवत् परमानन्दं प्राप्नोति। या सुवर्णाङ्गी, सदा स्मितमुखी, मृदुवादिनी, एतददृष्टदुःखा दुःखमपि सहते। राघवः तु एतां धर्मचारिणीं, रावणेन पीडितां, द्रष्टुम् इच्छति, यथा पिपासितः शुष्ककान्तारे तडागम्। पुनः प्राप्त्वा ताम्, राघवः आनन्दं लप्स्यते, यथा राज्यं पुनः प्राप्तः नृपः। सा च कामान् परित्यज्य, बन्धुभ्यः च वियुक्ता, केवलं तस्य मिलनाशां धृत्वा शरीरं धारयति। सा राक्षसीः न पश्यति, न पुष्पफलवृक्षान्; नूनं तस्याः हृदयं केवलं रामे स्थितम्। पतिः हि स्त्रियाः परमं भूषणम्, सर्वरत्नात् अधिकम्; तस्मात् वियुक्ता, सौन्दर्येऽपि योग्यत्वात्, सा न शोभते। रामः तु कठिनं कर्म करोति; वियुक्तः अपि, स्वशरीरं धारयन्, दुःखं न मग्नः। ताम्, कालमेघाभां, पद्मपत्रनयनां, सौभाग्ययोग्यां दुःखार्तां दृष्ट्वा, ममापि हृदयं क्लिश्यते। सा, धैर्येण पृथिवीसमा, नीलोत्पललोचना, पूर्वं राघव-लक्ष्मणाभ्यां रक्षिता, अधुना वृक्षमूले विकृतदृष्टिभिः राक्षसीभिः रक्ष्यते। शिशिरेण हतं कमलं यथा, सा सौन्दर्यं नष्टवती, आपद्भिः पीडिता, पतिवियुक्ता चक्रवाकेव, जनकात्मजा शोचनीया स्थितिः प्राप्ता। एते अśोकवृक्षाः, पुष्पभारनम्रशाखाः, तस्याः दुःखं वर्धयन्ति; यथा हिमान्ते गतम्, शीतांशुः उदेति, एवं सहस्रांशुः सूर्यः उदेति। एवं चिन्तयन्, हनूमान्, निश्चित्य एषा एव सीतेति, तस्मिन्वृक्षे आसनं कृत्वा, तदाश्रितः, वेगवान् वानरश्रेष्ठः, स्थितः। श्रीसप्तदशः सर्गः श्रूयताम्। ततः शशाङ्कः, शुक्लोत्पलसंकाशः, निर्मलः, व्योम्नि उदितः, नीलाम्भसि हंस इव बभौ। स शशाङ्कः, शीतरश्मिः, निर्मलः, शीतलैः किरणैः सहचरत्वं दत्त्वा, मारुतात्मजस्य समीपे स्थितः। तदा हनुमान्, पूर्णचन्द्राननां, महादुःखभारपीडितां सीतां, जलस्थे नौकां यथा, विलोकयामास। वैदेहीं द्रष्टुम् इच्छन्, मारुतात्मजः समीपे ताः राक्षसीः, भीषणदर्शनीयाः, अपश्यत्। स एकाक्षीं, एककर्णीं, लिप्तकर्णीं, निर्कर्णीं, शङ्खकर्णीं, शिरःशृङ्गनासिकां च अपश्यत्। महाकायां, स्थूलाङ्गीं, दीर्घग्रीवां, विकृतकेशीं, पिङ्गलकेशभारधारिणीं च अपश्यत्। लम्बकर्णललाटां, लम्बोदरीं, लम्बस्तनीं, स्थूलोष्ठचिबुकां, विवृतवदनां, लम्बजानुं च अपश्यत्। एवं तत्र हनूमता सीता निरीक्ष्यमाणा, राक्षसीभिः परिवृता, दुःखार्ता, हनूमता च चिन्त्यमाना, वृक्षे स्थितेन तेन वानरेण सुसंस्कृतया बुद्ध्या सम्यक् निरीक्षिता।