ततः प्रसिद्धायाः उत्तर-पूर्वदिशः प्रस्थानं कृत्वा, सगरस्य सर्वे पुत्राः क्रोधेन भूमिं खनितुम् आरब्धवन्तः। तत्र तैः महात्मभिः, बलवद्भिः, वेगेन युक्तैः सगरपुत्रैः, नित्यं वासुदेवं कपिलं देवम् दृष्टम्। तस्य देवस्य समीपे अश्वं विचरन्तं अपि दृष्टवन्तः, तेन सर्वे, हे रघुनन्दन, अतुलां हर्षवृद्धिं प्राप्तवन्तः। तं यज्ञविघ्नकर्तारं ज्ञात्वा, क्रोधात् तेषां नेत्राणि ज्वलन्ति, कुदालैः, हलैः, विविधैः वृक्षैः शिलाभिः च समालम्ब्य, तं प्रति अभ्यधावन्। क्रुद्धाः तं प्रति गर्जन्तः—"तिष्ठ तिष्ठ! त्वं यज्ञाश्वं अपहृतवान्!" इति उच्चैः शब्दं कृत्वा अभ्यधावन्। "दुष्टबुद्धिः त्वं! वयं सगरस्य पुत्राः, आगतम् इति जानिहि!" इति वदन्तः। तेषां वचनं श्रुत्वा, हे रघुनन्दन, कपिलः महाक्रोधेन अभिभूतः गर्जनं कृतवान्। ततः तस्य असीमस्य महात्मनः कपिलस्य प्रभावेन, हे ककुत्स्थ, सर्वे सगरपुत्राः भस्मीकृताः। एतस्मात् अनन्तरं, हे रघुनन्दन, वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। सगरः, पुत्राणां दीर्घकालं अनुपस्थितं ज्ञात्वा, तेजस्विनं पौत्रं प्रति इदं वचनं उवाच। "त्वं वीरः, ज्ञानसम्पन्नः, पूर्वजैः सदृशः तेजसा। तान् पितृपथं अन्वेष, येन अश्वः नीतः। भूमौ बलवन्तः महाबलाः च वसन्ति; तेषां रक्षणार्थं खड्गं धनुषं च गृहाण। यथार्हान् नमस्कृत्य, विघ्नकर्तृन् अपि हत्वा, सफलः यज्ञं सम्पाद्य प्रत्यागच्छ।" एवमुक्तः महात्मना सगरः, तेजस्वी पौत्रः शीघ्रं धनुषं खड्गं च आदाय, लघु पादैः निर्गतः। स राजा प्रेरितः, पूर्वजैः खोदितं पथं भूमौ प्रविष्टवान्। तत्र देवैः, दानवैः, यक्षैः, पिशाचैः, पक्षिभिः, नागैः च पूजितः, बलवान् दिशां गजं अपश्यत्। तं गजं प्रदक्षिणं कृत्वा, कुशलं पृष्ट्वा, पूर्वजान् अश्वचोरं च अपृच्छत्। तदा दिशां गजः, बुद्धिमान् महात्मा, "आसमान्ज, तव कार्यं सिद्धम्; अश्वेन सह शीघ्रं प्रत्यागमिष्यसि," इति उक्तवान्। तस्य वचनं श्रुत्वा, सर्वान् दिशागजान् यथाक्रमं पृष्टवान्। तैः सर्वैः दिशापालैः, वाक्यकुशलैः, बुद्धिमद्भिः, स पूजितः, "अश्वेन सह प्रत्यागमिष्यसि," इति उक्तम्। तत् श्रुत्वा, स शीघ्रगामी तत्र गतः, यत्र पूर्वजाः सगरपुत्राः भस्मसञ्जाताः। तत्र, दुःखात् अभिभूतः, आसमान्जस्य पुत्रः महाशोकं कृत्वा, मृत्युनैव क्लिश्यमानः विललाप। न दूरस्थे, पुरुषसिंहः दुःखदुःखेन पीडितः, यज्ञाश्वं विचरन्तं अपश्यत्। तत्र, राजपुत्राणां तर्पणं कर्तुम् इच्छन्, बलवान् जलं अन्वेष्टुम् आरब्धवान्, किन्तु जलाशयं न अलभत। तदा, स तीक्ष्णदृष्ट्या सर्वं निरीक्ष्य, पक्षिराजं सुपर्णं, पूर्वजानां मातुलं, हे राम, वातवेगं दृष्टवान्। वैनतेयः बलवान् तम् उवाच—"मा शुचः, पुरुषसिंह; एष मृत्युः लोके स्वीकृतः। एते बलवन्तः कपिलेन असीमेन भस्मीकृताः; त्वं साधारणं जलं तर्पणार्थं न दातुम् अर्हसि। गङ्गा, हिमवतः ज्येष्ठा कन्या, तस्यां तर्पणं कर्तव्यम्। गङ्गा, लोकपावनी, एतेषां भस्मसञ्जातानां उपरि प्रवहिष्यति; गङ्गया स्निग्धं भस्म, प्रियया गङ्गया स्पृष्टं, षष्टिसहस्रपुत्राः स्वर्गं गमिष्यन्ति।" "गच्छ, भाग्यशाली, अश्वं गृहाण; यज्ञं सम्पूर्णं कुरु, वीर।" सुपर्णस्य वचनं श्रुत्वा, तेजस्वी महाबलः शीघ्रं अश्वं गृह्य, महान् तपस्वी प्रत्यागच्छत्। ततः, यज्ञदीक्षितं राजानं समीपं गत्वा, हे रघुनन्दन, सर्वं यथावृत्तं, सुपर्णस्य वचनं च निवेदितवान्। तस्य आसमान्जस्य वचनं श्रुत्वा, राजा विधिवत् यज्ञं सम्पूर्णं कृतवान्। कामितं यज्ञं सम्पन्नं कृत्वा, स प्रसिद्धः राजा निजां पुरीं प्रत्यागच्छत्। गङ्गावतरणं तु न निर्णीतवान्। निर्णयं न प्राप्त्वा, महान् राजा, त्रिंशत्सहस्रवर्षाणि राज्यं कृत्वा, कालक्रमेण स्वर्गं गतः। अथ द्विचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। सगरस्य कालात् स्वर्गगमनं सम्प्राप्ते, जनाः धर्मिष्ठं आसमान्जं राज्ञं चकार। स राजा आसमान्जः अतिव महान्, हे रघुनन्दन; तस्य प्रसिद्धः पुत्रः दिलीपः अभवत्। दिलीपाय राज्यं समर्प्य, आसमान्जः हिमालयस्य शोभनशिखरे घोरं तपः कृतवान्। स महाकीर्तिः राजा, मुनिवनं वासं कृत्वा, द्वात्रिंशत्सहस्रवर्षाणि तत्र स्थित्वा, तपसा समृद्धः स्वर्गं गतः। दिलीपः तु, महाबलसम्पन्नः, पूर्वजपुत्राणां विनाशं श्रुत्वा, शोकात् अभिभूतः, निर्णयं न प्राप्तवान्। एवं सगरपुत्राणां गाथा, अश्वस्य अन्वेषणं, कपिलस्य प्रभावः, सुपर्णस्य उपदेशः, गङ्गावतरणस्य अभिलाषः, तथा दिलीपस्य शोकः, वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे विस्तारतः वर्णितः।