हनुमान्, पवनपुत्रः, तां सीतां तथा दृष्ट्वा, अत्यन्तं हृष्टः, रामं स्मृत्वा तम् ईश्वरं स्तोतुं मनसा चक्रे। ततो वाल्मीकिमुनिना विरचिते श्रीरामायणे सुन्दरकाण्डे षोडशः सर्गः प्रवर्तते। तत्र, तां स्तुत्यां सीतां स्तुत्वा, वानरश्रेष्ठः पुनः पुण्यशीलं रामं चिन्तयन् मनसा निमग्नः अभवत्। क्षणमेकं ध्यायित्वा, अश्रुपूर्णलोचनः स तेजस्वी हनुमान्, सीतां चिन्तयन् विललाप। सा हि पूजिता, ज्येष्ठेभ्यः समर्पिता, लक्ष्मणस्य च प्रिया या ज्येष्ठान् पूजयति; यदि दुःखिता सीता नष्टा स्यात्, नूनं कालः दुस्तरः। सा च देवी, रामस्य निश्चयम्, लक्ष्मणस्य च बुद्धिं जानाति, तस्मात् न अतिव्यथिता, वर्षारम्भे गङ्गेव स्थिरा। रामः च सीतायाः योग्यः, या स्वभावेन, वयसा, आचारेण, कुलगुणैः, लक्षणैः च तुल्या; एषा च कृष्णलोचना तस्मै योग्यैव। तां नवान्तमिव सुवर्णमलंकृतां, लोकप्रियां श्रीमिव शोभमानां दृष्ट्वा, हनुमान् रामं स्मृत्वा इदं वचनम् अब्रवीत्—एषा विशाललोचना स्त्री हेतोः बलवान् वाली, यो रावणसमः बलवान्, हतः; कबंधः अपि निहतः। विराधः नाम राक्षसः, घोरबलसमन्वितः, रामेण वने युद्धे हतः, शम्बरवत् इन्द्रेण। चतुर्दश सहस्राणि राक्षसानां, घोरकर्मणां, जनस्थाने रामेण अग्निशिखासमद्भिः बाणैः निहतानि। खरः हतः, त्रिशिरा अपि, महाबलः दूषणः अपि, सर्वे रामेण आत्मवतेन निपातिताः। वानरराज्यं, यत् प्राप्तुं दुष्करं, वालिना रक्षितम्, तत् प्रसिद्धः सुग्रीवः तस्याः कृते प्राप्तवान्। सागरः अपि, नद्यः सरितः च पतिः, मया तीर्णः; एषा विशाललोचना स्त्री कृते अहं नगरीमिमां निरीक्षितवान्। यदि रामः एतस्याः कृते पृथिवीं सागरपर्यन्तां व्यथयेत्, सर्वं जगदपि, उचितमेव इति मे मतिः। त्रैलोक्यराज्यं वा, सीता जनकात्मजा वा—सर्वस्यापि विश्वस्य ऐश्वर्यस्य अंशमात्रेण न तुल्या सीता। एषा सीता, धर्मात्मनः महात्मनः जनकस्य राजा कन्या, मिथिलायाः राजकुमारी, पतिव्रतायाम् स्थितप्रज्ञा। सा च प्रसिद्धस्य दशरथस्य ज्येष्ठसूनोः वधूः, वीरस्य, धर्मिष्ठस्य, युद्धे अच्युतस्य पत्नी। एषा रामस्य प्रिया पत्नी, धर्मज्ञस्य, कृतज्ञस्य, आत्मवतोऽपि, राक्षसीवशे पतिता। सर्वान् भोगान् परित्यज्य, पतिस्नेहेन प्रेरिता, एकाकिनी वनं प्रविष्टा, क्लेशान् अचिन्तयन्ती। फलेन मूलैश्च तुष्टा, पतिसेवायाम् अन्विता, वनवासे परमानन्दं लभते यथा राजगृहे। एषा कनकाङ्गी, सदा स्मितवदना, मृदुवादिनी, दुःखं सहते, यद्यपि दुःखायोग्या। रामः तां पुण्यशीलां, रावणेन पीडितां, द्रष्टुम् इच्छति, यथा तृषितः पन्थान्यं सरः। नूनं पुनः ताम् लब्ध्वा, रामः प्रीतिम् आप्स्यति, यथा नृपः स्वं राज्यं पुनः प्राप्य। सा सर्वान् विषयान् परित्यज्य, स्वजनवियुक्ता, केवलं तस्य मिलनस्य आशया शरीरम् धारयति। सा न राक्षसीस्त्रीः पश्यति, न पुष्पफलवृक्षान्; नूनं हृदयम् केवलं रामे एव स्थितम्। नारीणां पतिः एव परमं भूषणम्, यः सर्वरत्नेभ्यः श्रेयः; तस्मात् वियुक्ता, यद्यपि शोभनार्हा, न शोभते। रामः कठिनं कृत्यं करोति, या वियुक्तः अपि, स्वदेहं धारयन्, दुःखेन न निमज्जति। एतां कृष्णकेशीं, पद्मपत्रनयनां, सुखार्हां दुःखपीडितां दृष्ट्वा, ममापि हृदयं विक्लवम्। सा, क्षमया पृथिवीसमा, नीलोत्पलनयना, पूर्वं रामलक्ष्मणाभ्यां रक्षिता, अधुना वृक्षस्य मूलदेशे विकृतदृष्टिभिः राक्षसीभिः संरक्ष्यते। शीतलेन हिमेन आहतं पद्मम् इव, शोभायाः ह्रासं प्राप्तवती, आपद्भिः पीडिता, पतिसंयुक्ता चक्रवाकेव, जनकात्मजा दयनीयां दशाम् आपन्ना। एते अशोकवृक्षाः, पुष्पभारनम्रशाखाः, तस्याः दुःखम् एव वर्धयन्ति; यथा हिमरश्मिः सूर्यः शिशिरस्य अन्ते उदयति, एवं सहस्ररश्मिः सूर्यः अपि उदितः। एवं चिन्तयन्, वानरः, नूनं एषा एव सीतेति निश्चित्य, तस्मिन् वृक्षे उपविवेश, तस्य छायायाम् आश्रितः, वानरश्रेष्ठः वेगेन च स्थितः। एवं सप्तदशः सर्गः प्रवर्तते। तदा शशाङ्कः, शुक्लोत्पलसंकाशः, निर्मलः, नभसि विशदः, नीलतोयेषु हंस इव, उदितः। स शशाङ्कः, स्वच्छः, शीतलरश्मिभिः इव सख्यं दातुं समुत्सुकः, पवनात्मजम् उपतस्थे। तदा हनुमान्, पूर्णचन्द्रवदनां, दुःखभारार्तां सीताम् अपश्यत्, जलनिमग्नां नावमिव। वैदेहीं द्रष्टुम् इच्छन्, पवनसुतः, समीपस्थाः भीषणरूपाः राक्षस्यः अपश्यत्। तत्रैकां एकाक्षीं, एककर्णीं, अपिवृतकर्णीं, अकरणां, शंखकर्णीं, शिरसि नासिकां स्थितां च दृष्टवान्। तत्रैकां महाकायां, स्थूलाङ्गीं, दीर्घग्रीवां कृशां, विकीर्णकेशीं, बहुकचां, कचसंवृतां च अपश्यत्।