रामः दुःखेन सीतायाः वियोगेन क्लिश्यमानः अपि, तस्य देहम् धृत्वा शोकस्य अधः न पतति—एवं दुष्करं कार्यं कृतवान्। वायुसुतः हनुमान् ताम् सीताम् एवं दृश्य, हर्षितः रामं स्मृत्वा तं प्रभुं स्तुतवान्। इदानीं श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे सुन्दरकाण्डे षोडशोऽध्यायः श्रूयताम्। हनुमान् तां स्तुत्यां सीताम् स्तुत्वा पुनः पुण्यशीलं रामं चिन्तयन् मनसि निमग्नः अभवत्। क्षणं ध्यायित्वा, अश्रुपूर्णनेत्रः तेजस्वी हनुमान् सीतां स्मृत्वा विलपितुम् आरभत। सा सीता, या वृद्धजनान् पूज्यति, लक्ष्मणस्य प्रियासु, सः लक्ष्मणः अपि वृद्धजनान् पूज्यति; यदि दुःखिता सीता नष्टा भवति, तदा कालः नितरां दुस्तरः। सा जानती रामस्य निश्चयम्, लक्ष्मणस्य बुद्धिम्, अतीव न विक्रियते, यथा गङ्गा वर्षारम्भे। राघवः योग्यः वैदेह्याः, या तेन सदृशी स्वभावे, वयः, आचारे, कुलज्येष्ठे, चिह्नेषु; सा च कृष्णनेत्रा तं योग्यं। तां नूतनकाञ्चनसदृशां, लोकप्रियां लक्ष्म्मीं इव दर्शयन्, हनुमान् पुनः रामं स्मृत्वा इदं वचनम् उवाच। अस्याः विशालाक्ष्याः कृते बलवान् वालिः, यः रावणसमानः, हतः; कबन्धः अपि निपातितः। विराधः, भीमः, शक्तिमान् राक्षसः, रामेण वनमध्ये युद्धे हतः, यथा शम्बरः इन्द्रेण। चतुर्दश सहस्राणि राक्षसाः, घोरकर्मणः, जनस्थानमध्ये रामस्य ज्वलद्बाणैः हताः। खरः युद्धे निपातितः, त्रिशिराः अपि, महाबलः दूषणः च, सर्वे रामेण आत्मज्ञेन हताः। वानरराज्यं, यत् दुर्लभम्, वालिना रक्षितम्, सुप्रसिद्धः सुग्रीवः अस्याः कृते प्राप्तवान्। महाब्धिः, नदीनदीपतिः, मया लंघितः; अस्याः विशालाक्ष्याः कृते अहम् नगरीम् अपि निरीक्षितवान्। यदि रामः अस्याः कृते भूमिम् समुद्रपर्यन्तम् उल्टयेत्, सर्वं जगत् अपि, तद् उचितम्—एवं मम मतिः। त्रैलोक्यराज्यम् वा सीता जनकनन्दिनी वा—सर्वं विश्वसाम्राज्यं अपि सीतायाः अंशस्य तुल्यं न। एषा सीता, महात्मा धर्मात्मा जनकस्य कन्या, मिथिलाराजकुमारी, पतिव्रता। एषा प्रसिद्धस्य दशरथस्य ज्येष्ठसूनुषा, वीरस्य, धर्मिष्ठस्य, युद्धे न विचलितस्य रामस्य पत्नी। एषा धर्मज्ञस्य, कृतज्ञस्य, आत्मज्ञस्य रामस्य प्रिया, यः राक्षसीवशं गतः। सर्वं सुखं परित्यज्य, पतिस्नेहेन प्रेरिता, सा वनं प्रविष्टा, क्लेशं न चिन्तयन्ती। फलं मूलं च संतुष्टा, पतिसेवायाम् निरता, वनं राजभवनं इव आनन्दं प्राप्नोति। एषा सुवर्णाङ्गी, सदा स्मितमुखी, मधुरवाचिनी, दुःखं सहन्ती, यद्यपि दुःखयोग्या न। राघवः ताम् पुण्यशीलां रावणक्लिष्टां द्रष्टुम् इच्छति, यथा तृषार्तः मार्गस्थं सरः। नूनं पुनः प्राप्त्वा ताम् राघवः सुखं लप्स्यते, यथा राजा स्वं राज्यं पुनः प्राप्तः। सा कामान् परित्यज्य, स्वजनात् वियुक्ता, देहं केवलं तस्य पुनर्मिलनम् आशया धारयति। राक्षसीः न पश्यति, न पुष्पफलयुक्तान् वृक्षान्; नूनं तस्य हृदयं केवलं रामे स्थिरम्। पत्युः स्त्रीणां भूषणं श्रेष्ठम्, रत्नात् अधिकम्; तस्मात् वियुक्ता, यद्यपि शोभायोग्या, न शोभते। रामः दुष्करं कर्म करोति, यः तया वियुक्तः अपि देहं धारयन् शोकस्य अधः न पतति। तां कृष्णकेशीं, पद्मपत्रनयनां, सुखयोग्यां दुःखार्तां दृष्ट्वा मम हृदयं अपि क्लिश्यते। सा, भूमिसदृशी धैर्यवती, नीलपद्मनयनाः, पूर्वं राघवेन लक्ष्मणेन च रक्षिता, अधुना वृक्षस्य अधः विकृतदृष्टिभिः राक्षसीभिः रक्ष्यते। यथा शीतातपेन आहतं पद्मं शोभां ह्रासयति, दुःखान्वितं चक्रवाकं पतिसंवियोगात्, तथा जनकनन्दिनी दुःखपरम्परया भग्ना दीनावस्थाम् उपगता। अयम् अशोकवृक्षः, पुष्पभारनमितशाखः, तस्याः दुःखं वर्धयति; यथा शिशिरान्ते शीतांशुः सूर्यः सहस्रांशुः उदेति। एवं विचारयन् वानरः, नूनम् एषा सीता इति निश्चित्य, तस्मिन वृक्षे आसन्नः, तस्य आश्रये स्थितः, वानरश्रेष्ठः सत्वरः च। इदानीं सप्तदशोऽध्यायः श्रूयताम्। तदा श्वेतपद्मसमूहसदृशः शुद्धः चन्द्रः आकाशे प्रसन्नः उदितः, नीलतोयमध्ये हंसः इव। सः चन्द्रः, शीतांशुश्च, शीतलैः किरणैः वायुसुतं सन्निहितः इव। तदा हनुमान् सीताम् अपश्यत्, या पूर्णचन्द्रसदृशमुखी, दुःखभारात् जलस्थनाविकेव क्लिश्यमाना। वैदेह्याः दर्शनकामः हनुमान्, समीपम् राक्षसीः अपश्यत्, याः भीमदर्शनीयाः। एकाक्षीं, एककर्णीं, आवृतकर्णीं, निर्कर्णीं, शङ्खकर्णीं, शिरःपर्यन्तनासिकां च अपश्यत्। एवं श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे सुन्दरकाण्डे हनुमतः सीतादर्शनं, तस्य चिन्तनं, तस्य दुःखम्, सीतायाः गुणानां, दुःखस्य, रामस्य वीर्यस्य, तस्याः पतिव्रतायाः, तथा राक्षसीणां विकृतस्वरूपाणां च वर्णनं सम्पूर्णं।