हनूमान् तु तत्राशोकवनिकायां सीतां दृष्ट्वा विचिन्तयन् स्वैः कपिभिः सह तस्याः वस्त्रं पीतं सुवर्णपर्यन्तं चोत्तरीयं वृक्षेषु लग्नमपश्यत्, यत्र तद्वस्त्रं तया विस्रस्तं सुकुमारं कपिभिः दृष्टम्। तस्याश्च मुख्याभरणानि महान्ति घोषवन्ति भूमौ त्यक्तानि तया दृश्यन्ते स्म। तद्वस्त्रं चिरकालपरिधानात् मलिनतरं सञ्जातम्, तथापि तस्य वर्णो न क्षीणः, यथा पूर्वं तथा शोभते स्म। सा सुवर्णवर्णा जानकी रामस्य प्रियतमा महार्हा रानी, या स्वपतेः हृदयात् नापगच्छति यद्यपि सा हरिता। एषा सा, यस्याः कृते रामः करुणया, सौहार्देन, शोकात्, प्रेम्णा च चतुर्विधं दुःखं अत्र अनुभवति। सः ताम् 'नष्टस्त्री' इति करुणया, 'शरणागतां' सौहार्देन, 'नष्टभार्यां' शोकवशात्, 'प्रियम्' प्रेम्णा च संबोधयति। यथैतस्याः अङ्गप्रत्यङ्गानां रूपशोभा, तथैव रामस्यापि; सा श्यामलोचना तस्यैव। एषायं स्त्री रामे मनः समर्पयति, रामोऽपि तस्यामेव; तेन धर्मात्मा सः रामः सा च केवलं क्षणमपि जीवतः। रामोऽपि दुःखेन व्याकुलः स्वभार्यावियोगेऽपि देहं धारयति, न च शोकसागरे निमज्जति—इदं महद् कार्यं कृतम्। एवं सीतां निरीक्ष्य हनूमान्, वातात्मजः, हृष्टः रामं स्मृत्वा तम् ईश्वरं स्तौति स्म। एवमुक्ते सन्धर्भे वाल्मीकि-रामायणे सुन्दरकाण्डे षोडशोऽध्यायः श्रोतव्यः। तत्र हनूमान्, सीतां स्तुत्वा, पुनः पुण्यशीलं रामं चिन्तयन् मनसा लीनः अभवत्। सः किञ्चित्कालं ध्यात्वा, अश्रुपूर्णलोचनः, तेजस्वी हनूमान् सीतां स्मृत्वा विलपन् इदं चिन्तयामास— एषा स्त्री पूजिता, वृद्धोपसेविनी, लक्ष्मणस्यापि प्रिया, यः स्ववृद्धान् सदा मानयति; यदि दुःखिता सीता नष्टा स्यात्, नूनं कालः दुस्तरः। सा रामस्य निश्चयं, लक्ष्मणस्य बुद्धिं च जानाति, अतः नातिव्याकुला, यथा गङ्गा वृष्टिकाले सम्यग्वहन्ती। रामोऽपि स्वगुणैः, वयसा, आचारे, कुलप्रभवेन, लक्ष्मणेन च साधृश्यं प्राप्नोति; एवं सा अपि तं शोभते। तां नवान्तं सुवर्णसदृशीं, विश्वस्य प्रियां लक्ष्मीवद् दर्शयित्वा, हनूमान् पुनः रामं स्मृत्वा इदं वचनं प्राह— एषयाः विशालाक्ष्याः कृते वाल्यपि महाबलः वाली, यः रावणस्य तुल्यवीर्यः, हतः; कबन्धोऽपि निहतः। विराधो राक्षसः, भीमबलः, रामेण वने युद्धे हतः, यथा शम्बरः महेन्द्रेण। चतुर्दशसहस्राणि राक्षसानां, घोरकर्मणां, जनस्थाने रामबाणैः ज्वलद्भिः जघ्नुः। खरः युद्धे हतः, त्रिशिरा अपि पतितः, महाबलः दूषणः च, सर्वे रामेण आत्मवेदिना निपातिताः। वानरराज्यं, दुर्लभं, वालिना रक्षितं, सुप्रसिद्धः सुग्रीवः तस्याः कृते प्राप्तवान्। महोदधिः, सरितां नाथः, मया तरणीयः अभवत्; एषा विशालाक्षी स्त्रीदृष्टा। यदि रामः तस्याः कृते पृथिवीं सागरतः पर्यन्तां विक्षिप्येत, सर्वं वा लोकं, उचितमेव—एवं मन्ये। त्रैलोक्यराज्यम् अथवा सीता, जनकात्मजा—सर्वस्यापि विश्वस्य ऐश्वर्यं नापि तस्याः अंशमपि समं। एषा सा सीता, महात्मनः धर्मज्ञस्य जनकस्य कन्या, मिथिलायाः राजकुमारी, पतिव्रता। सा दशरथस्य ज्येष्ठवधू, वीरस्य, महात्मनः, युद्धे दृढस्य रामस्य धर्मपत्नी। एषा रामस्य प्रिया, धर्मज्ञस्य, कृतज्ञस्य, स्वात्मवेदिनः, या राक्षसीवशं प्राप्ता। सर्वान् भोगान् परित्यज्य, पतिस्नेहेन प्रेरिता, एकाकिनी वनं प्रविष्टा, दुःखानि न विचारयन्ती। फलं मूलं च सन्तुष्टा, पतिसेवायाम् रता, वने परमानन्दं प्राप्नोति, यथा राजगृहे। या सुवर्णाङ्गी, सदा स्मितमुखी, मृदुवाग्मी, सा अयशस्यं दुःखं सहते, यद्यपि तदनर्हा। रामः तां धर्मचारिणीं, रावणक्लिष्टां, द्रष्टुम् इच्छति, यथा तृषितः पन्थान्यापे सरसीम्। नूनं पुनरलब्ध्वा तां रामः प्रमोदं प्राप्स्यति, यथा नृपतिः स्वं राज्यं पुनः प्राप्त्वा। सा च कामान् परित्यज्य, बन्धुभिः विहीना, केवलं पतिसंयोगेच्छया देहम् धरयति। न च राक्षसीस्त्रीन् पश्यति, न पुष्पफलवतः वृक्षान्, नूनं तस्याः हृदयं केवलं रामे स्थितम्। पतिः स्त्रियाः श्रेष्ठतमं भूषणं, सर्वरत्नात् अधिकम्; पतिवियुक्ता स्त्री, यद्यपि शोभनाङ्गी, न शोभते। रामः महत्कष्टं करोति, या वियुक्तः सन् स्वदेहं धारयति, शोकसागरे न निमज्जति। तां श्यामकेशीं, पद्मपत्रनयनां, सुखार्हां दुःखपीडितां दृष्ट्वा, ममापि हृदयं व्यथते। सा क्षमया भूमिसमा, नीलोत्पलनयना, पूर्वं रामलक्ष्मणाभ्यां रक्षिता, अद्य वृक्षमूले विकृतदृष्टिभिः राक्षसीभिः रक्ष्यते। हिमेन पीडितं पद्ममिव, शोभायाः हीना, विपत्तिसन्ततिभिः पीडिता, चक्रवाकेव पतिविहीना, सा जनकात्मजा दुःखावस्थां प्राप्ता।