हनुमान्, वायुसुतः, सीतायाः चिन्हानि यत्र यत्र दृष्टवान् तत्र तत्र तानि यानि नास्ति तानि न पश्यति; यानि तस्याः न लुप्तानि तानि एव, संशयः नास्ति। तस्याः पीतवर्णं सुवर्णमेखलं उत्तरीयं वृक्षेषु अङ्गद्वैः दृष्टं, यत्र वानराः तद् वस्त्रं सञ्जातम् अपश्यन्। तस्याः मुख्याभरणानि भूमौ पतितानि, स्वयम् त्यक्तानि, महान्ति च घोषवन्ति च दृष्टानि। यत् वस्त्रं दीर्घकालं धृतम्, तद् अधिकतरं मलिनं, तथापि तस्य वर्णः न क्षीणः, पूर्ववत् शोभमानं तिष्ठति। एषा सुवर्णवर्णा सीता रामस्य प्रियमहिषी; सा हता अपि रामस्य हृदयात् न गच्छति। तस्याः कृते रामः चत्वारः प्रकाराणि दुःखानि अनुभवति—दया, सौहार्द, शोक, प्रेम। दया कारणात् 'नष्टा स्त्री' इति आह्वयति, सौहार्देन 'शरणागताः' इति, शोकात् 'नष्टा पत्नी' इति, प्रेम्णा 'प्रिया' इति च। यथा तस्याः अङ्गसौन्दर्यं रूपसौन्दर्यं च, तथा रामस्य रूपम्; कृष्णवर्णनेत्रा सा रामस्यैव। तस्याः मनः तस्मिन् स्थिरं, तस्य रामस्य मनः तस्याः; अतः धर्मात्मा सः तया सह क्षणमपि जीवति। रामः कष्टं कृतवान्; तया वियुक्तः अपि स्वदेहं धारयति, शोकात् न पतति। एवं सीतां तथा दृष्ट्वा वायुसुतः हर्षितः रामं स्मृत्वा तं प्रभुं स्तोतुम् आरभत। ततः श्रीवाल्मीकिरामायणे सुन्दरकाण्डे षोडशोऽध्यायः श्रूयताम्। सीतां स्तुत्यां स्तुत्वा वानरश्रेष्ठः पुनः धर्मात्मन्ये रामे मनः न्यवेशयत्। क्षणं ध्यात्वा, अश्रुपूर्णलोचनः, तेजस्वी हनुमान् सीतां चिन्तयन् विलपितुम् आरभत। सा पूज्या, वृद्धजनभक्ता, लक्ष्मणस्य प्रियः, यः स्वजनान् पूजयति; यदि सीता दुःखार्ता नष्टा, नूनं कालः दुस्तरः। सा रामस्य निश्चयम्, लक्ष्मणस्य बुद्धिं च जानाति, अतः न अतिव्यग्रः, यथा गङ्गा वर्षारम्भे न अतिव्यग्रः। राघवः वैदेहीं अर्हति, या तस्य चरित्रे, वयः, आचारे, कुलं, लक्षणे च तुल्या; एषा कृष्णनेत्रा अपि तं अर्हति। तां सुवर्णमिव दीप्तां, विश्वप्रियां लक्ष्मीं इव शोभमानां दृष्ट्वा, हनुमान् रामं स्मृत्वा इदं वचनं उवाच। एतस्याः विशालनेत्रायाः कृते महाबलः वाली, यः रावणस्य तुल्यबलः, हतः; कबन्धः अपि हन्यत। विराधः, तीक्ष्णः बलवान् राक्षसः अपि, रामेण वनमध्ये युद्धे हतः, यथा शम्बरः महेन्द्रेण। चतुर्दशसहस्राणि राक्षसाः, घोरकर्मणः, जनस्थानमध्ये रामस्य ज्वलद्ग्रहेण बाणैः हताः। खरः युद्धे हतः, त्रिशिराः पतितः, महाबलः दूषणः अपि, सर्वे रामेण, आत्मज्ञेन, हताः। वानरराज्यं, यत् लभनीयम् न, वालिना रक्षितम्, प्रसिद्धः सुग्रीवः तस्याः कृते प्राप्तवान्। महान् समुद्रः, नदीनां सरितां च प्रभुः, मया लङ्घितः; एतस्याः विशालनेत्रायाः कृते एषा नगरी निरीक्षिता। यदि रामः तस्याः कृते पृथिवीं समुद्रपर्यन्तां उलटयेत्, सर्वं लोकं अपि, तद् उचितम्; मम विचारः एवं। त्रैलोक्यराज्यम् वा सीता जनकनन्दिनी वा—सर्वं विश्वसाम्राज्यं अपि सीतायाः अंशस्य तुल्यं न। एषा सीता, महात्मनः धर्मात्मनः जनकस्य कन्या, मिथिलापुर्या राजकुमारी, पतिव्रता। सा श्रीदशरथस्य ज्येष्ठा स्नुषा, वीरस्य, शूरस्य, युद्धे अविचलस्य पत्नी। सा रामस्य प्रिया पत्नी, धर्मज्ञस्य, कृतज्ञस्य, आत्मज्ञस्य; अधुना राक्षसीशक्त्या पतिता। सर्वान् भोगान् त्यक्त्वा, पतिस्नेहेन बाधिता, वनं प्रविष्टा, क्लेशं न चिन्तयन्ती। फलं मूलं च तुष्टा, पतिसेवायाः प्रवृत्ता, वनं राजमहलमिव परमं सुखं अनुभवति। एषा सुवर्णाङ्गी, सदा स्मितवदना, मधुरवाचिनी, दुःखमिदं सहते, यद्यपि अनर्हा। राघवः एतां धर्मात्मनां, रावणेन पीडितां, द्रष्टुम् इच्छति, यथा पिपासितः मार्गस्थं सरः। नूनं पुनः प्राप्त्यां राघवः सुखं लभेत, यथा राजा पुनः राज्यं प्राप्तः। सा विषयान् त्यक्त्वा, स्वजनैः वियुक्ता, केवलं मिलनस्य आशया देहं धारयति। राक्षसीस्त्रीणां न पश्यति, न पुष्पफलयुक्तान् वृक्षान् पश्यति; नूनं तस्याः हृदयम् केवलं रामे स्थितम्। पतिः स्त्रियाः परमं भूषणम्, रत्नात् अधिकं शोभनम्; वियुक्ता पतिना, यद्यपि शोभनार्हा, न शोभते। रामः कष्टं कृतवान्; तया वियुक्तः अपि स्वदेहं धारयति, शोकात् न पतति। तां दृष्ट्वा, कृष्णकेश्या, पद्मनेत्रया, दुःखिता सुखार्हा, मम अपि हृदयम् व्यथितम्। सा, क्षितिसमा धैर्येण, नीलपद्मनेत्रा, पूर्वं राघवेन लक्ष्मणेन च रक्षितम्, अधुना वृक्षस्य मूले राक्षसीस्त्रीभिः विकृतदृष्टिभिः रक्ष्यते।