हनूमान् तु तस्याः भूषणानि चिरकालाभ्यस्तानि श्यामवर्णानि, सम्यक् आकारयुक्तानि च दृष्ट्वा चिन्तयामास—एतानि एव तानि, यानि रामेण कीर्तितानि। यानि तत्र न दृश्यन्ते, तानि अत्रापि न दृश्यन्ते; यानि तु तस्याः न नष्टानि, एतानि एव तानि सन्देहं विना। तस्याः पीतम् उत्तरीयम् सुवर्णपर्यन्तम्, उपरि वस्त्रम्, स्रस्तम्; तत् उत्तमम् वस्त्रम् वानरैः वृक्षेषु लग्नम् दृष्टम्। मुख्यभूषणानि तु भूमौ पतितानि, तया त्यक्तानि, महन्ति च शब्दयुक्तानि च दृष्टानि। एषा वसना चिरकालधृतिः अधिकतरम् मलिनत्वं प्रपन्ना, तथापि तस्याः वर्णः न हीयते, पूर्ववत् शोभते। एषा कन्या सुवर्णवर्णा रामस्य प्रिया महाराज्ञी; सा नष्टापि तस्य हृदयात् न प्रस्थितवती। एषा एव सा, यस्याः कृते रामः चतुर्भिः प्रकारैः दुःखम् अनुभवति—दया, सौम्यता, शोकः, प्रेम च। सः ताम् दयया ‘नष्टा स्त्री’ इति, सौम्यतया ‘शरणागताऽसि’ इति, शोकात् ‘नष्टा पत्नी’ इति, प्रेम्णा ‘प्रिया’ इति आह्वयति। यथा तस्याः अङ्गप्रत्यङ्गानाम् रूपशोभा, तथा रामस्यापि; सा श्यामलोचना तस्यैव। अस्याः चेतः तस्मिन् एव, तस्य चेतः च अस्याम् एव, तस्मात् धर्मात्मा सः अपि सा च अपि क्षणमपि जीवतः। रामः तु कष्टसाध्यम् अकरोत्—तया वियुक्तः अपि स्वदेहम् धारयति, शोकसम्प्लवे न निमज्जति। एवं सीतां दृष्ट्वा, मारुतात्मजः हनूमान् प्रमुदितः, रामम् अनुस्मृत्य तं प्रभुम् स्तोतुम् आरब्धवान्। एवम् श्रीमद् वाल्मीकि रामायणे सुन्दरकाण्डे षोडशः सर्गः श्रोतव्यः। सः हनूमान्, तां स्तुत्यां सीतां स्तुत्वा, पुनः धर्मात्मनः रामस्य चिन्तनम् आरब्धवान्। क्षणमेकं ध्यात्वा, अश्रुपूर्णलोचनः तेजस्वी हनूमान्, सीतां स्मृत्वा विलपितुम् आरब्धवान्। सा हि पूजिता, वृद्धानां भक्त्या युक्ता, लक्ष्मणस्य च प्रिया, यः अपि स्ववृद्धान् सत्कुर्वन्; यदि दुःखार्ता सीता विनष्टा, तर्हि कालः नूनम् दुस्तरः। सा तु रामस्य निश्चयं, लक्ष्मणस्य च बुद्धिं विज्ञाय, न अतिव्यथिता, वर्षारम्भे गङ्गेव। राघवः तु वैदेहीं अर्हति—या तेन स्वभावे, वयसा, आचारे, कुलसम्पत्तौ, लक्षणेषु च तुल्या; एषा च कृष्णलोचना तं अर्हति। तां कन्यां, नूतनकाञ्चनसदृशीं, जगतः प्रियतामिव लक्ष्मीं, दृष्ट्वा, हनूमान् रामं प्रत्यचिन्तयत्, इदं वचनम् उवाच— एतस्याः कृते, विशाललोचनायाः, महाबलः वाली, येन रावणेन तुल्यबलः, हतः; कबंधः अपि निहतः। विराधः नाम भीमः राक्षसः अपि रामेण वने युद्धे हतः, यथा महेन्द्रेण शम्बरः। चतुर्दश सहस्राणि राक्षसानाम्, घोरकर्मणाम्, जनस्थानस्थले रामेण ज्वलद्भिः शरैः हतानि। खरः युद्धे निहतः, त्रिशिरा अपि निपातितः, दुषणः च महाबलः—एते सर्वे रामेण स्वात्मविदा। वानरराज्यं यत् दुर्लभं, वालिना रक्षितम्, तत् प्रसिद्धेन सुग्रीवेण तस्याः कृते प्राप्तम्। अहं च महोदधिं, नदीनदीपतिं, तरित्वा, एतस्याः कृते, एताम् पुरीम् निरीक्षितवान्। यदि रामः एतस्याः कृते पृथिवीं समुदन्ताम् अपि व्यपकुर्यात्, सर्वं लोकराज्यम् अपि, तद् उचितमेव—इति मम मतिः। त्रैलोक्यराज्यं वा, सीता जनकात्मजा वा—सर्वस्य अपि विश्वस्य ऐश्वर्यस्य अंशमात्रम् अपि सीतायाः न तुल्यते। एषा सा सीता, धर्मज्ञस्य महाराजस्य जनकस्य पुत्री, मिथिलायाः राजकुमारी, पतिव्रतायाम् स्थिताऽस्ति। एषा श्रीदशरथस्य ज्येष्ठसूनुषी, यः महाराजः, वीरस्य, धर्मिष्ठस्य, अच्युतस्य रामस्य भार्या। एषा रामस्य प्रिया धर्मज्ञस्य, कृतज्ञस्य, स्वात्मवेत्तुः पतिव्रता, यः राक्षसीवशं प्राप्ता। सर्वान् भोगान् परित्यज्य, पतिस्नेहेन प्रेरिता, सा एकाकिनी वने प्रविष्टा, क्लेशान् न चिन्तयन्ती। फलं मूलं च सेवन्त्या, पतिसेवायाम् रता, सा वने परमं सुखं प्राप्नोति, यथा राजगृहे। एषा सुवर्णाङ्गी, सदा स्मितमुखी, मधुरभाषिणी, अयशसि अपात्रा अपि, एतद् दुःखं सहते। राघवः तु ताम् धर्मचारिणीं, रावणेन पीडिताम्, पश्यितुम् इच्छति, यथा पन्थानम् उपसर्पन्तं क्षुधार्तः जनः जलाशयम्। नूनं पुनः ताम् लब्ध्वा, राघवः आनन्दम् प्राप्स्यति, यथा राजा पनः राज्यं पुनः लभते। सा सर्वान् भोगान् त्यक्त्वा, बन्धुभिः वियुक्ता, केवलं तस्य मिलनस्य आशया देहम् धारयति। सा न राक्षसीस्त्रीः पश्यति, न पुष्पफलवतीः वृक्षान्; नूनम् तस्याः हृदयं केवलं रामे एव स्थितम्। पतिः स्त्रियाः परमं भूषणम्, सर्वरत्नात् अधिकम्; तस्मिन् वियुक्ता, या शोभायुक्ता, सा अपि न शोभते। रामः तु दुःखसहः, सा वियुक्तः अपि, स्वदेहम् धारयति, शोकसम्प्लवे न निमज्जति। तां कृष्णकेशीं, पद्मपत्रनयनाम्, सुखार्हां दुःखपीडिताम् दृष्ट्वा, मम अपि हृदयं व्यथते।