रामस्य वियोगदुःखेन संतप्ता, राक्षसगणैः पीडिता, दुर्बला, मृगशावनेत्रा सा सीता सर्वतश्चैकांतिकं विलोकयामास। तस्याः मुखं श्यामलविलोलभ्रूभिर्निःश्रेयसम्, अश्रुपूरितं, प्रमोदहीनं, पुनः पुनः दीर्घनिःश्वासं कुर्वती सा आसीत्। मलिनमृदधारिणी, विषण्णा, भूषणार्हा भूषणवर्जिता च सा, मेघैः संवृतचन्द्रप्रभेव, शोभायुक्ता न दृश्यते स्म। तां सीतां तथा स्थितां दृष्ट्वा हनूमतः चित्तं व्याकुलम् अभवत्, यथा अभ्यासरहितेन शिथिलं विज्ञानं भवति। दुःखवशात् हनुमान् तां भूषणवर्जितां सीताम् अपि विवेकपूर्वकं ज्ञातवान्, यथा संस्काररहितां वाचं परिवर्तितार्थां जानीयात्। तां विशालनेत्रां निरपराधां राजकन्यां निरीक्ष्य, 'एषा सीता' इति सः प्रमाणैः निश्चितवान्। यानि यानि भूषणानि वैदेह्याः अङ्गेषु तदा रामेण वर्णितानि, तानि एव तस्याः देहे शोभमानानि हनुमान् अपश्यत्। तस्याः कर्णयोः सुप्रबद्धानि सुविशिष्टानि कुण्डले, सुमृष्टौ च दन्तौ, हस्तयोः रत्नमणिशोभितानि भूषणानि च। तानि दीर्घकालपर्यन्तं धारितानि, श्यामलवर्णानि, सुशिल्पितानि च; एतान्येव रामेण वर्णितानि इति हनुमान् मन्यते। यानि तत्र न सन्ति, तानि न पश्यामि; यानि न नष्टानि, तानि एव अत्र संदेहवर्जितानि। तस्याः पीनवासः पीतवर्णः सुवर्णपट्टपरिच्छदः, अधः पतितः; सः उत्तमवस्त्रः वानरैः वृक्षेषु लग्नः दृष्टः। तस्याः मुख्यभूषणानि भूमौ पतितानि, तया त्यक्तानि, घननिनादानि, स्थूलानि च दृश्यन्ते। एषः वस्त्रः दीर्घकालधृतः, अधिकं मलिनः, तथापि तस्य वर्णः न हीनः, यथापूर्वं शोभते। एषा सुवर्णवर्णिनी सीता रामस्य प्रियतमा पत्निः; सा नष्टापि तस्य हृदयात् न वियुज्यते। यस्याः कृते रामः अत्र चतुर्विधेन दुःखेन पीड्यते—कारुण्येन, सौहार्देन, शोकात्, स्नेहेन च। सः ताम् 'नष्टा स्त्री' इति कारुण्यात्, 'शरणागताम्' इति सौहार्दात्, 'नष्टभार्याम्' इति शोकात्, 'प्रियाम्' इति स्नेहेन च संबोधयति। यथा अस्याः अङ्गरूपसौन्दर्यगुणाः, तथा रामस्य अपि रूपम्; सा श्यामलोक्षणा तस्यैव। अस्याः चित्तं तस्मिन्नेव, तस्य च तस्यामेव; एतेन कारणेन धर्मात्मा रामः सा च क्षणमपि जीवतः। रामः दुःखितोऽपि दुष्करं कृतवान्—सीतावियुक्तः सः स्वशरीरं धारयति, शोकपराभूतः न भवति। एवं सीतां तथा दृष्ट्वा, वायुपुत्रः हनुमान् हृष्टः, मनः रामे न्यधत्त, तं च प्रभुं स्तोतुम् आरब्धवान्। इति श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे सुन्दरकाण्डे षोडशः सर्गः श्रूयताम्। तां स्तुत्यां सीतां स्तुत्वा, वानरश्रेष्ठः पुनः धर्मात्मनः रामस्य चिन्तनं चकार। क्षणं ध्यात्वा, नेत्राभ्यां अश्रुपूरितः, तेजस्वी हनुमान् सीतां चिन्तयन् विललाप। सा पूजिता, वृद्धस्नेहिता, लक्ष्मणप्रियापि, यः स्वजनवृद्धान् पूजयति; यदि दुःखिता सा सीता नष्टा, नूनं कालः दुस्तरः। सा स्त्री रामस्य निश्चयं लक्ष्मणस्य च बुद्धिं जानाति, अतः नातिविक्षिप्यते, यथा गङ्गा वर्षारम्भे। राघवः तु वैदेहीं अर्हति, या तस्य चरित्रे, वये, आचारे, कुले, लक्षणे च समाना; सा च श्यामलोचना तं अर्हति। तां नवान्तं सुवर्णसदृशीं, लोकप्रियां लक्ष्मीं इव शोभमानां दृष्ट्वा, हनुमान् मनः रामे न्यधत्त, इदं वचनं च प्रोवाच— एष्याः कृते विशालाक्ष्याः, बली वालिः, यो रावणसमः, हतः, कबन्धश्च निपातितः। विराधः भीमविक्रमः राक्षसः अपि रामेण वने युद्धे हतः, यथा शम्बरः महेन्द्रेण। चतुर्दश सहस्रराक्षसाः, घोरकर्माणः, जनस्थानस्थले, ज्वलद्भिः शरैः रामेण निपातिताः। खरः युद्धे हतः, त्रिशिराश्च निपातितः, दुषणः च बली, एते सर्वे रामेण आत्मवत्त्विज्ञेन। वानरराज्यं, दुर्लभं, वालिना रक्षितं, तस्याः कृते प्रसिद्धः सुग्रीवः प्राप्तवान्। महोदधिः, सरितां नाथः, मया लङ्घितः; तस्याः विशालाक्ष्याः कृते, एषा पुरी निरीक्षिता। यदि रामः तस्याः कृते पृथिवीं समुद्रपर्यन्ताम् अपि उलटयेत्, विश्वं च, उचितमेव—एवं मे मन्ये। त्रैलोक्यराज्यं वा, जानकी वा—विश्वस्य ऐश्वर्यं अपि सीतायाः अंशेन तुल्यं न भवति। एषा सीता, महात्मनः धर्मज्ञस्य जनकस्य दुहिता, मिथिलायाः राजकुमारी, पतिव्रता च। एषा प्रसिद्धस्य दशरथस्य ज्येष्ठा वधूः, वीरस्य, शूरस्य, अचलस्य च पतिं युद्धे, रामस्य भार्या। एषा धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य स्वात्मवेदिनः रामस्य प्रिया, अधुना राक्षस्याः वशे पतिता। सर्वान् भोगान् परित्यज्य, पतिस्नेहेन बाधिता, सा एकाकिनी वनं प्रविष्टा, क्लेशान् न गणयन्ती। फलेन मूलैश्च तुष्टा, पतिसेवायै निरता, सा वनं राजगृहवत् परमं सुखं अनुभवति।