सफलता बाधाभिः परिवेष्टिता, बुद्धिः कलुषिता, कीर्ति झूठेन दुर्वादेन पतिता इव, सीता रामवियोगेन संतप्ता राक्षससमूहैः पीडिता, दुर्बला हरिणीव नेत्रयुग्मा इयं सर्वत्र विचिन्वती दृष्ट्वा दुःखेन आविष्टा। तस्याः मुखं श्यामलवर्तुलविलोचनं अश्रुभिः पूर्णं, प्रमोदहीना पुनःपुनः दीर्घश्वासं विसृजति। मलिनवस्त्रधारिणी, विषण्णा, अलंकारयोग्या अपि निरालंकारा, तमःघनैः आच्छादितशशिनः प्रभामिव तिष्ठति। हनुमान् ताम् एवं स्थितां दृष्ट्वा, तस्य मनः क्लेशितम्, यथा अभ्यासहीनं ज्ञानं शिथिलं भवति। दुःखेन सीतां हनुमान् व्यञ्जनहीनां भाषामिव, अर्थपरिवर्तनां, निरालंकारां चिन्तयामास। ताम् विशाललोचनां निर्दोषराजकन्यां निरीक्ष्य, 'एषा सीता' इति निश्चित्य, प्रमाणैः तद् अवधारयामास। यानि यानि वैदेह्याः अंगेषु अलंकाराणि रामेण तदा वर्णितानि, तानि तस्याः शरीरं शोभयन्ति इति हनुमान् दृष्ट्वा स्मृतवान्। तस्याः कर्णयोः सुवर्णविलसितानि कुंडलानि, दन्तौ च सुगठितौ; हस्तयोः रत्नमणिमुक्ताभिः शोभितानि अलंकाराः। तानि दीर्घकालधारणात् श्यामलवर्णानि, सुगुणानि; हनुमान् तानि रामेण वर्णितानि इति निश्चितवान्। यानि नास्ति, तानि न पश्यति; यानि न लुप्तानि, तानि एव सन्देहविनिर्मुक्तानि। तस्याः पीतवर्णं सुवर्णमेखलं उत्तरीयं स्रस्तं; तत् वस्त्रं वानरैः वृक्षेषु अन्न्येषु दृष्टम्। तस्याः प्रधानाः अलंकाराः भूमौ निपातिताः, तया त्यक्ताः, घोषवन्तः, महान्तः। दीर्घकालपरिधानात् वस्त्रं अधिकं मलिनं, तथापि वर्णः न क्षीणः, यथापूर्वं शोभते। एषा सुवर्णवर्णा सीता रामस्य प्रियतमा रानी, पतिता अपि तस्य हृदयात् न वियुज्यते। यस्याः कृते रामः चत्वारि प्रकाराणि दुःखं सहते—दया, सौहार्द, शोक, स्नेहेन। सः ताम् 'पतिता स्त्री' इति दयया, 'शरणागतम्' इति सौहार्देन, 'पतिता पत्नी' इति शोकात्, 'प्रिया' इति स्नेहेन सम्बोधयति। यथा अस्याः अंगरूपसौन्दर्यं तथा रामस्य रूपम्; सा श्यामलोचना तस्यैव। अस्याः मनः तस्मिन् स्थिरम्, तस्य मनः अस्यां; तस्मात् धर्मात्मा सः च सा च क्षणमपि जीवतः। रामः दुःखसहनं कृतवान्—सीतायाः वियोगेन अपि स्वशरीरं धारयति, शोकात् न निमज्जति। एवं सीतां दृष्ट्वा हनुमान् हर्षितः, मनः रामे नियोज्य, तं प्रभुं स्तुतवान्। श्लोकः षोडशः अध्यायः श्रूयताम्—सुप्रसिद्धे वाल्मीकि-रामायणे, सुन्दरकाण्डे। हनुमान् सीतां स्तुत्वा, पुनः रामे मनः स्थिरं कृत्वा, तस्य गुणान् चिन्तयामास। क्षणमध्ययनं कृत्वा, नेत्रयोः अश्रुपूर्णः, तेजस्वी हनुमान् सीतां स्मृत्वा विलपितवान्। सा पूज्या, वृद्धजनभक्ता, लक्ष्मणस्य प्रियतमाऽपि, सः अपि वृद्धजनभक्तः; यदि सीता दुःखार्ता नष्टा, नूनं कालः दुरत्ययः। तया रामस्य निश्चयः, लक्ष्मणस्य बुद्धिः ज्ञातः; सा न अतिव्यग्राऽपि, यथा गङ्गा वर्षारम्भे। राघवः योग्यः वैदेह्याः, गुणे, वयः, आचरणे, वंशे, लक्षणे; सा श्यामलोचना तस्य योग्याऽपि। तां कनकवर्णां, लोकप्रियां लक्ष्मीं इव, दृष्ट्वा, हनुमान् रामे मनः स्थापयामास, इदं वाक्यम् उवाच। अस्याः विशाललोचनायाः कृते, बलवान् वाली, रावणसमः, हतः, कबन्धः अपि निहतः। विराधः, क्रूरः राक्षसः, रामेण वनान्तरे युद्धे हतः, यथा शम्बरः इन्द्रेण। चतुर्दशसहस्राणि राक्षसाः, घोरकर्मणः, जनस्थानमध्ये रामस्य ज्वलद्बाणैः निहताः। खरः युद्धे हतः, त्रिशिराः निपातितः, दुषणः अपि, सर्वे रामेण आत्मज्ञानेन। वानरराज्यं, दुर्गप्राप्तं, वालिना रक्षितं, प्रसिद्धः सुग्रीवः तस्याः कृते प्राप्तवान्। महद् समुद्रः, नदीनदीपतिः, मया लङ्घितः; अस्याः विशाललोचनायाः कृते, नगरी निरीक्षिता। यदि रामः अस्याः कृते भूमिं समुद्रपर्यन्ताम् उलटयेत्, सर्वं जगत् अपि, युक्तं इति मम मतिः। त्रैलोक्यराज्यं वा, सीता जनकनन्दिनी वा, सर्वं विश्वसाम्राज्यं अपि, सीतायाः अंशेन न तुल्यं। एषा सीता, महात्मा धर्मिष्ठजनकस्य कन्या, मिथिलाप्रिया, पतिव्रता। सा प्रसिद्धस्य दशरथस्य ज्येष्ठा वधूः, वीरस्य, धर्मिष्ठस्य, युद्धे स्थिरस्य रामस्य पत्नी। सा रामस्य प्रिया, धर्मज्ञस्य, कृतज्ञस्य, आत्मज्ञस्य, राक्षसीवशे पतिता। सर्वान् भोगान् त्यजित्वा, पतिस्नेहेन प्रेरिता, एकान्तवनं प्रविष्टा, दुःखं न गणयन्ती।