तदा हनुमान् वनराज्यस्य भूमिं शुष्ककालस्य नदीरेखया यथा चिह्नितां पश्यति स्म, तथा सीताया एकेन श्यामलया वेण्या कटिप्रदेशे चिह्नं ददर्श। सा दुःखेन तप्ताऽसुखार्हा, दुःखानभिज्ञा, विस्तीर्णनेत्रा, अधिकतरं कृशा च मलिनवस्त्रा दृष्टा। तं विलोक्य हनुमान् चिन्तयामास—"एषा नूनं सीता," इति तदा राक्षसः रूपान्तरं कृत्वा यां अपहरत्, तस्याः लक्षणानि समीक्ष्य। यथा तदा दृष्टा, तथा इयं स्त्री—पूर्णचन्द्रवदनाऽसुन्दरभ्रुवा, मनोज्ञस्तनयुग्मा च। सा तेजसा दीप्तिमती सर्वदिशः तमोवर्जिता देवीव, श्यामग्रीवा बिम्बोष्ठी, तन्वी दृढस्थितिः। कमलदलनेत्रा सीता लोके रत्याः कामस्य प्रियवत्, पूर्णचन्द्रसमा दीप्त्या। भूमौ उपविष्टा, कुसुमशशांकरेखा इव तन्वी, यतमानमुनिवद् दीर्घनिश्वासिनी, भीता नागपत्नीव। सा दुःखजालेन आच्छन्ना न दीप्तिमती, धूमपुटेन आवृतदीप्तिः इव। स्मृतिः भ्रमिता, श्रीः पतिता, श्रद्धा नष्टा, आशा विघ्निता इव सा। सिद्धिः विघ्नयुक्ता, बुद्धिः कलुषिता, कीर्तिः मिथ्यापवादेन पतिता इव। रामवियोगेन पीडिता, राक्षससमूहेन बाधिता, दुर्बला, मृगनेत्रा, इयं इतस्ततः वीक्षते स्म। तस्याः श्यामवर्त्मनेत्रा, अश्रुपूरितवदना, हर्षहीना, पुनः पुनः श्वसन्ती। मृत्तिकामलिनवस्त्रा, विषण्णा, अलङ्कारयोग्या अनलङ्कृता, तारा-ईशस्य दीप्तिरिव मेघच्छन्ना। सीतां एवं अवस्थां दृष्ट्वा हनुमानस्य मनः विगलितं, अभ्यासहीनज्ञानमिव। दुःखेन हनुमान् अनलङ्कृतां सीतां जानीति, यथा शुद्धिहीनं वाक्यं अर्थपरिवर्तनं प्राप्नोति। विस्तीर्णनेत्रां निर्दोषराजकन्यां निरीक्ष्य, "एषा सीता" इति साक्ष्यैः पुनः निश्चितवान्। यानि यानि रामेण तदा वर्णितानि वैदेह्याः अंगेषु भूषाणि, तानि तानि तस्याः शरीरं शोभयन्ति स्म। कुंडलानि सुवर्णनिर्मितानि कर्णयोः, श्वेतदन्तौ, हस्तेषु मणिमुक्ताजालैः भूषितानि। तानि दीर्घकालीनव्रणानि, सुगुणानि; एतानि एव रामेण वर्णितानि इति हनुमान् निश्चितवान्। यानि भूषाणि नास्ति, तानि न पश्यामि; यानि न नष्टानि, तानि एव सन्देहविना। तस्याः पीतवस्त्रं सुवर्णपरिधि, उपरिगात्रे, स्खलितं; तद् वानरैः वृक्षेषु दृष्टं। मुख्यभूषाणि भूमौ, तया त्यक्तानि, निनादयन्ति, महान्ति। दीर्घकालपरिधानं वस्त्रं अधिकतरं मलिनं, तस्य वर्णः न क्षीणः, यथापूर्वं शोभते। एषा सुवर्णवर्णा रामस्य प्रिया रानी, नष्टा अपि तस्य हृदयात् न निवर्तते। यस्याः कृते रामः चतुर्विधं दुःखं सहते—दया, सौहार्द, शोक, प्रेम। "नष्टा स्त्री" इति दयया, "शरणागताऽसि" इति सौहार्देन, "नष्टा पत्नी" इति शोकात्, "प्रिया" इति प्रेम्णा सम्बोधयति। यथा तस्याः अंगेषु सौन्दर्यं, तथा रामस्य रूपं; सा श्यामनेत्रा तस्यैव। तस्याः मनः तस्मिन् स्थापितम्, तस्य मनः तस्याः; तेन धर्मात्मा साऽपि क्षणमपि जीवति। रामः कष्टं कृतवान्—वियोगेऽपि स्वं शरीरं धारयति, शोकैः न निमज्जति। एवं सीतां दृष्ट्वा हनुमान् हर्षितः, तं रामं चिन्तयन् स्तुतिं चकार। श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे सुन्दरकाण्डे षोडशोऽध्यायः श्रूयताम्। हनुमान् तां स्तुत्यां सीतां स्तुत्वा, पुनः श्रेष्ठवानरः धर्मात्मानं रामं चिन्तयामास। क्षणं ध्यायित्वा, अश्रुपूर्णनेत्रः, दीप्तिमान् हनुमान् सीतां स्मरन् विललाप। सा पूज्या, वृद्धजनप्रिया, लक्ष्मणस्य प्रियाप्यसौ वृद्धजनपूजकः; यदि दुःखार्ता सीता नष्टा, सत्यं कालः दुर्गमः। सा स्त्री रामस्य निश्चयं, लक्ष्मणस्य बुद्धिं जानाति, अतः न अतिव्यग्राऽस्ति, यथा गङ्गा वर्षारम्भे। राघवः वैदेह्याः योग्यः—गुणे, वयः, आचारे, वंशे, लक्षणे; एषा श्यामनेत्रा तस्य योग्याऽस्ति। तां सुवर्णनवदीप्तिमिव, लोकप्रियलक्ष्मींव, दृष्ट्वा हनुमान् रामं चिन्तयन् इदं वचनं उवाच। "एषा विस्तीर्णनेत्रा स्त्रीस्यानिमित्तम्, बलवान् वाली, रावणसमः, हतः; कबंधः अपि निहतः। विराधः, भीमः, बलवान् राक्षसः, रामेण वनमध्ये युद्धे हतः, यथा शम्बरः महेन्द्रेण। जनस्थानस्थे चतुर्दशसहस्र राक्षसाः, घोरकर्मणः, रामेण अग्निज्वालारूपशरैः निहतः।" एवं श्लोकान् अनुवर्त्य हनुमान् सीतां दृष्ट्वा, तस्य दुःखं, रामस्य प्रेम, वानराणां कृत्यं च, मनसि स्मरन्, रामं प्रशशंस।