हनुमान् सीतां तत्र दृष्टवान्, या स्वजनविहीनया राक्षसीसमूहेन परिवेष्टिता, मृगीव स्वगणात् वियुक्ता श्वघ्नैः संवलिता इव आसीत्। तस्या एकया श्यामया वेण्या कटिः चिह्नितः, वनराज्यस्य भूमिरिव ग्रीष्मकाले निर्झरनदीनिर्यातया रेखिता इव दृश्यते। या सुखार्हा दुःखेन दग्धा, आपदिषु कौशलहीना, तां पश्यन्—विशालाक्षीं, अधिकं कृशां, असंस्कृतवेषां—हनुमान् विचारयामास, "एषा सीता भवितुम् अर्हति," इति युक्तिसंयुक्तैः लक्षणैः। तदा राक्षसः रूपान्तरकः यस्या हरणं कृतवान्, तस्या तद्वै लक्षणं दृष्टम्। यथा तदा सा दृष्टा, तथा इयं नारी अद्य अपि दृश्यते—पूर्णचन्द्रमुखी, सुबृवी, सुस्तनयुग्मा। तस्या दीप्त्या सर्वदिशः तमोविहीनाः कृताः, देवीव, श्यामकण्ठा, बिम्बोष्ठी, तन्वङ्गी, स्थिरा च। सीता, पद्मपत्रनयना, लोके रतिवत् कामस्य प्रियत्वेन, पूर्णचन्द्रवत् दीप्त्या युक्ता आसीत्। भूमौ उपविष्टा, तन्वङ्गी, नवचन्द्रकिरणसमा, सा यतिवद् निग्रहस्थिता, दीर्घनिश्वासिनी, भीता, नागपत्नीव आसीत्। सा महद् दुःखजालेन आवृता न शोभते, धूमसमूहाच्छन्नदीप्तिरिव। सा स्मृतिवद् भ्रमिता, श्रीवत् पतिता, श्रद्धेव नष्टा, आशेव विफला। सा सिद्धिवद् विघ्नग्रस्ता, बुद्धिवद् कलुषिता, कीर्तिरिव मिथ्यापवादेन पतिता। रामवियोगेन पीडिता, राक्षसीसमूहेन अभिहता, कृशा, मृगनयना, सा इह तत्र च दृष्ट्वा विचिन्वती। तस्या मुखं श्यामवृत्तपक्ष्मणा, अश्रुपूर्णम्, प्रहर्षहीनम्, पुनःपुनः निश्वासिनी। मलमृद्वस्त्रधारिणी, विषण्णा, अलंकारार्हा अनलंकृता, ताराधिपतेः प्रभेव तमोमेखेन आच्छन्ना। सीतायाः तादृशं द्रष्ट्वा, हनुमानस्य मनः क्लेशितम्, यथा अभ्यासहीनं ज्ञानं शिथिलं भवति। दुःखेन हनुमान् सीतां अनलंकृतां परिचिन्त्य, यथा संस्कारहीनं वाक्यं अर्थपरिवर्तितं ज्ञायते। तां विशालाक्षीं, निर्दोषराजकन्यां पश्यन्, पुनः विचारयामास, "एषा सीता," इति प्रमाणैः। ये अलंकाराः वैदेह्याः अङ्गेषु रामेण तदा वर्णिताः, तान् एव पुष्पमालाः हनुमान् तस्याः शरीरं शोभयन्तीं अपश्यत्। तस्या कुण्डलानि, सुविचित्राणि, कर्णयोः स्थितानि, तस्याः शुद्धदन्तौ, हस्तयोः मणिमुक्ताकोरालैः भूषितानि। तानि दीर्घकालपरिचयेन श्यामवर्णानि, सुगुणानि; हनुमान् मन्यते, "एतानि एव रामेण वर्णितानि।" ये अत्र न सन्ति, तान् न पश्यामि; ये न लुप्तानि, तानि एव सन्देहविहीनानि। तस्या उपरि वस्त्रं, पीतं सुवर्णपर्यन्तम्, स्रस्तम्; तद् उत्तमं वस्त्रं वानरैः वृक्षेषु लग्नं दृष्टम्। तस्याः मुख्यालंकाराः भूमौ पतिताः, तया त्यक्ताः, घोषवन्तः, महान्तः। तद् वस्त्रं दीर्घकालपरिधानात् अधिकं मलिनम्, तथापि वर्णः न ह्रसितः, यथापूर्वं शोभते। एषा सुवर्णवर्णा नारी रामस्य प्रिया रानी; ह्रिता अपि तस्य हृदयात् न गच्छति। एषा सा यस्याः कृते रामः चत्वारः प्रकारेण दुःखं अनुभवति—दया, सौहार्द, शोकः, प्रेम। सः तां "विलगिता नारी" दयायाः कारणात्, "शरणागतः" सौहार्देन, "विलगिता पत्नी" शोकात्, "प्रिया" प्रेमात् संबोधति। यथा तस्या नारीस्य अङ्गलक्षणरूपं शोभते, तथा रामस्य रूपम्; या श्यामनेत्रा, सा तस्य। तस्या मनः तस्मिन्, तस्य मनः तस्याः; तेन धर्मात्मा रामः तया सह क्षणमपि जीवति। रामः कष्टं कृतवान्—वियोगेऽपि स्वदेहं धारयति, शोकस्य अधः न पतति। एवं सीतां तादृशां दृष्ट्वा, वायुपुत्रः हर्षितः, मनः रामे निवेश्य, तं प्रभुं स्तुतवान्। अतः श्रीवाल्मीकिरामायणे सुन्दरकाण्डे षोडशोऽध्यायः श्रोतव्यः। तं स्तुत्यं सीतां स्तुत्वा, वानरश्रेष्ठः पुनः धर्मात्मानं रामं चिन्तयामास। क्षणं ध्यानं कृत्वा, अश्रुपूर्णनेत्रः, दीप्तिमान् हनुमान् सीतां चिन्तयन् विलपितुम् आरभत। या पूज्याः, वृद्धेषु भक्त्या समर्पिता, लक्ष्मणस्य प्रिया, सः अपि वृद्धेषु विनयवान्; यदि दुःखार्ता सीता नष्टा, तदा कालः नितरां दुस्तरः। या रामस्य निश्चयं, लक्ष्मणस्य बुद्धिं जानाति, सा अति न विक्षिप्ता, यथा गङ्गा वर्षारम्भे। राघवः वैदेह्याः योग्यः, या गुणे, वयः, आचारे, कुलज्येष्ठे, चिह्ने च तस्य तुल्या; सा श्यामनेत्रा तस्य योग्याः। तां नूतनसुवर्णसमानदीप्तिं, लोकप्रियां श्रीमिव दर्शयन्, हनुमान् मनः रामे निवेश्य, इदं वचनम् उवाच। एतस्याः विशालाक्ष्याः कृते, बलवान् वाली, रावणसमबलः, हतः; कबन्धः अपि निहतः। विराधः, तीव्रः शक्तिमान् राक्षसः, रामेण वनमध्ये युद्धे हतः, यथा शम्बरः महेन्द्रेण। एवं हनुमान् रामस्य प्रियायाः सीतायाः दुःखदशां, तस्या अलंकारलक्षणानि, तस्य मनोभावं, रामस्य दुःखं च विचिन्त्य, तं स्तुत्यं रामं स्मरन्, तस्य कार्यस्य स्मरणं कृत्वा, हर्षितः अभवत्।