हनुमान्, पुष्परत्नशतैः भूषितां पञ्चममिव समुद्रं ददर्श। सर्वऋतुपुष्पवृक्षैः पूर्णां, मधुगन्धवतीं तां वनराजिं अवलोकयन्, तस्य मनः प्रमोदितम्। तत्र मृगपक्षिसमूहानां विविधस्वनैः रमणीयं काननं, शुभगन्धसम्पूर्णं, मनः आकर्षयन्ति। न तद् दूरं, हनुमान् दिव्यं शरण्यं शिखरं ददर्श, मध्यभागे स्थितं, सहस्रस्तम्भसम्पन्नं, कैलासश्वेतं। प्रवालनिर्मितसोपानं, सुवर्णमणिमण्डपं, दृष्टिम् आकर्षयन्ति, तेजसा प्रकाशमानं। निर्मलम्, उन्नतम्, आकाशं स्पृशतिव तं शिखरं दृष्ट्वा, तत्र साऽपि ददर्श—दुर्लभवस्त्रधारिणीं, राक्षसीसमूहपरिवृतां। उपवासक्लिष्टां, दीनां, पुनःपुनः श्वसन्तीं, शुद्धचन्द्रकला इव तां दृष्ट्वा, हनुमान् विस्मितः। तस्याः शोभा म्लानं, तेजः अवच्छन्नं, धूमपटलावरणे दीपशिखेव। एकेन पीतवस्त्रेण, मलिनेन, सूक्ष्मवस्त्रधारिणीं, अलङ्कारविहीनां, कल्मषयुक्तां, कमलपल्लवमिव विहीनां। दुःखदग्धां, तपःनिष्ठां, क्लिष्टां, रोहिण्याः मङ्गलदुःखमिव तां ददर्श। अश्रुपूर्णमुखीं, उपवासक्लिष्टां, शोकनिमग्नां, चिन्तायाम् निमग्नां, सर्वदा दुःखमग्नां। प्रियतजनविहीनां, राक्षसीसमूहपरिवृतां, मृगीव विहीनां, श्वसमूहपरिवृतां। तस्याः कटिप्रदेशे एकः श्यामः केशपाशः, वनराज्यस्य भूमिं शुष्ककाले, मेघविहीननदीरेखामिव दर्शयति। या सुखार्हा, सा दुःखदग्धा, दुःखानभिज्ञा; तां दृष्ट्वा—विशालनेत्रां, अधिकं क्लिष्टां, अनवच्छिन्नां—हनुमान् विचारयामास, "एषा सीता भवितुम् अर्हति," प्रमाणैः सह; यथा तदा राक्षसः रूपान्तरकः तां हरितवान्। यथा तदा दृष्टा, तथा एषा स्त्री; पूर्णचन्द्रमुखी, सुन्दरभ्रू, गोलमस्तनसम्पन्ना। सा स्वतेजसा दिशः तमोविहीनाः कृतवती, देवतासमानवर्णा; श्यामग्रीवा, बिम्बाधररक्तोष्ठी, तन्वी, दृढस्थितिः। सीता, पद्मपत्रनेत्रा, लोके रत्याः कामाय प्रियत्वं यथा, पूर्णचन्द्रसमप्रभा। भूमौ उपविष्टा, तन्वी, नवचन्द्रकिरणसमा, तपस्विनीव संयता, दीर्घनिश्वासिनी, भयाकुला, नागपत्नीव। सा दुःखजालसमावृता, दीपशिखेव धूमपटलच्छन्ना, न प्रकाशते। स्मृतिविलीनां, श्रीपतितां, श्रद्धाभग्नां, आशाभग्नां इव तां ददर्श। सिद्धिः विघ्नैः पीडिता, बुद्धिः कलुषिता, यशः मिथ्यापवादेन पतिता इव। रामवियोगदुःखपीडिता, राक्षससमूहदुःखार्ता, दुर्बला, मृगनेत्रा, सर्वत्र निरीक्षन्ती। तस्याः मुखं, श्यामवक्रपक्ष्मयुक्तं, अश्रुपूरितं; सा प्रसन्ना न, पुनःपुनः श्वसन्ती। मलिनमृदितवस्त्रधारिणीं, दीनां, अलङ्कारार्हां, अनलङ्कृतां, तारा-राजस्य प्रभामिव मेघच्छन्नां। सीतां एवं स्थितां दृष्ट्वा, हनुमानस्य मनः विषण्णम्, यथा अभ्यासहीनं विज्ञानं म्लानं भवति। दुःखेन, हनुमान् सीताम् अनलङ्कृतां, यथा संस्कारहीनं वाक्यं अर्थपरिवर्तितम्, तद्वत् चिन्तयामास। विशालनेत्रां, निर्दोषराजकन्यां, निरीक्ष्य, "एषा सीता" इति प्रमाणैः विचारयामास। यानि अलङ्काराणि वैदेह्याः अङ्गेषु, रामः तदा वर्णितवान्, तानि एव पुष्पमाल्यानी दृष्ट्वा। तस्याः कुण्डलानि, सुवर्णनिर्मितानि, कर्णेषु स्थापिता; तस्याः दन्ताः सुवर्णरूपाः; हस्तेषु मणिप्रवालयुक्तानि अलङ्काराणि। ते दीर्घकालप्रयोगात् श्यामवर्णाः, सुवर्णरूपाः; हनुमान् तानि रामवर्णितानि इति निश्चितवान्। यानि नास्ति, तानि न पश्यामि; यानि न लुप्तानि, तानि एव, न संशयः। तस्याः उपर्येकं पीतवस्त्रं सुवर्णपार्श्वयुक्तं, स्खलितम्; तद् वानरैः वृक्षेषु लीनम् दृष्टम्। प्रधानालङ्काराणि, भूमौ स्थितानि, तया त्यक्तानि, घोषयुक्तानि, विशालानि। यत् वस्त्रं दीर्घकालधृतम्, अधिकं मलिनम्; तथापि वर्णः न म्लानः, तद् पूर्ववत् शोभते। एषा सुवर्णवर्णा सीता रामस्य प्रियतमा; नष्टा अपि, तस्य हृदयात् न गच्छति। यस्याः कृते रामः चत्वारः प्रकाराः दुःखं अनुभूति—दया, सौहार्द, शोक, प्रेम। सा "नष्टा" इति दयया, "शरणागताऽसि" इति सौहार्देन, "पत्नी नष्टा" इति शोकात्, "प्रियाऽसि" इति प्रेम्णा आह्वयति। यथा अस्याः अङ्गरूपगुणाः शोभन्ते, तथा रामस्य; सा श्यामनेत्रा तस्य। अस्याः मनः तस्मिन्, तस्य मनः अस्याम्; तस्मात्, धर्मात्मा स रामः च सा सीता, क्षणमपि जीवन्ति। रामः कष्टं कृतवान्—वियोगेऽपि, स्वदेहं धारयति, शोकं न अवसन्नः। एवं हनुमान् तां सीतां, दुःखार्तां, प्रमदाविहीनां, राक्षसीसमूहपरिवृतां, प्रमाणैः सह, रामस्य प्रियाम्, निश्चितवान्।