हनुमान् तदा तस्याः अशोकवनिकायाः सौन्दर्यम् अपूर्वं, अतर्क्यम्, दिव्यम्, रमणीयरूपसमन्वितम् अपश्यत्। सा वनिका इव द्वितीयम् आकाशम्, पुष्पसमूहप्रभया पूर्णम्, दृष्ट्वा स विस्मितः अभवत्। शतशः पुष्परत्नैः भूषिता सा वनिका पञ्चमसागरवत् आसीत्, सर्वऋतुपुष्पवृक्षैः समृद्धा, मधुगन्धसमाकुला च। तत्र मृगपक्षिसमूहेन विविधैः स्वरैः निनादमाना, शुभगन्धैः आकर्षमाणा, सा वनिका परममंगलमयी बभूव। तत्र न दूरस्थे, हनुमान् एकं दिव्यं रम्यं च निकेतनशिखरम् अपश्यत्, यः सहस्रस्तम्भसमाश्रितः, कैलासशिखरसदृशः श्वेतः आसीत्। तस्य शिखरस्य पादे प्रवालमयाः सीढ्यः, सुवर्णमयं च वेदिकम्, तेजसा दीप्तिमान्, नेत्राणि मोहयन् आसीत्। निर्मलम् उन्नतम् च तत् निकेतनम्, नभः स्पृशति इव प्रतीतम्; तत्रैव स हनुमान् तां सीताम् अपश्यत्, मलिनवाससां वृताम्, राक्षसीसमूहेन परिवृताम्। उपवासक्लान्तया कृशां, शोकसन्तप्ताम्, पुनः पुनः श्वसन्तीम्, पवित्राम्, शुक्लपक्षारम्भे शशिनम् इव, तां सीताम् अपश्यत्। तस्याः शोभा निस्तेजः, तेजोऽपि धूमपटलावृतदीपशिखेव, मलिनवर्णा बभूव। एका पीतवाससा, मलिनया, सूक्ष्मया, निराभरणया, मलिनाङ्गया सा, पुष्पहीनपद्मिनीव, अदृश्यत। दुःखतप्तया, तपसा क्लिष्टया, तपस्विन्या, रोहिणीमिव कुजपीडिताम्, तां सीताम् अपश्यत्। अश्रुपूर्णमुखीं, शोकाभिभूताम्, उपवासकृशां, चिन्तायाम् निमग्नाम्, दुःखसागरमग्नाम्, तां विलग्नजनविहीनाम्, राक्षसीसमूहपरिवृताम्, श्वगणेन परिवृतां मृगीमिव, स हनुमान् अपश्यत्। तस्याः कट्यां एकया श्यामलया वेण्या चिह्नितम् आसीत्, यथा शुष्ककाले वने भूमिः नदीरेखया विभूषिता भवति। या सुखार्हा आसीत्, सा दुःखदग्धा, विपत्तौ अकुशलाऽपि, विशाललोचना, अधिकं कृशा, मलिनवर्णा च दृष्ट्वा, हनुमान् चिन्तयामास—"एषा एव सीता" इति, यथालिङ्गैः समर्थयन्; यतः सा तदा तेन रूपान्तरधारी राक्षसेन हृता आसीत्। यथा तदा दृष्टा, तथा इयं स्त्री अधुना दृश्यते—पूर्णचन्द्रमुखी, सुब्रह्म, सुश्रोणी, सुस्तनयुगला च। सा स्वतेजसा दिशः सर्वाः तमोविहीनाः कृतवती, देवीव, श्यामलग्रीवा, बिम्बोष्ठी, तन्वङ्गी, स्थिरा च आसीत्। कमलपत्रनयना सा सीता, लोके रतिवत् कामस्य, पूर्णचन्द्रसमप्रभा आसीत्। भूमौ उपविष्टा, शिशिरकिरणवत् तन्वी, यतव्रता तपस्विन्येव, दीर्घश्वासा, भीता, नागपत्नीव प्रतीता। सा दुःखजालसमावृता न शोभते स्म, धूमपटलावृतदीपशिखेव। सा स्मृतिरिव भ्रमिता, श्रीरिव पतिता, श्रद्धेव नष्टा, आशेव विपन्ना अभवत्। सा सिद्धिरिव विघ्नग्रस्ता, बुद्धिरिव दूषिता, कीर्तिरिव मिथ्यापवादेन पतिता। रामवियोगक्लिष्टा, राक्षसीसमूहपीडिता, दुर्बला, मृगशावाकुलाक्षी, सः इह तत्र च दृष्टिम् अपातयत्। तस्याः नीलवर्तुलविलोललोचनयोरश्रुपूर्णं मुखम्, सा न प्रमुदिता, पुनः पुनः दीर्घश्वासा। मलिनमृद्गधरा, शोकाभिभूता, अलङ्कारार्हा अनलङ्कृता, सा नक्षत्राधिपतेः प्रभेव मेघपटलावृता अभवत्। एवं सीतां तादृशीं दृष्ट्वा, हनूमतः मनः संतप्तम्, यथा अभ्यासरहितं ज्ञानम् अव्यवस्थितम् इव। शोकात् हनुमान् सीताम् अनलङ्कृताम् अपि अभिजज्ञे, यथा शुद्धिहीनं वाक्यं स्वरूपपरिवर्तितम् अभिज्ञायते। तां विशाललोचनां, निर्दोषराजकन्यां निरीक्ष्य, "एषा सीता" इति चिन्तयन्, तदर्थं प्रमाणैः अनुमन्यते स्म। या या अलङ्काराः तदा वैदेह्याः अङ्गेषु रामेण वर्णिताः, ताः ताः एव तस्याः शरीरे शोभमानाः दृष्टाः। तस्याः कर्णयोः सुप्रवेशिते कुण्डले, सुसंस्कृते, दन्तौ च सुस्वरूपौ; हस्तयोः मणिप्रवालभूषितानि भूषणानि। एते दीर्घकालप्रयुक्तत्वात् श्यामलवर्णाः, सुसंस्कृताः; रामेण वर्णिताः एव एते इति मम निश्चयः। ये नास्ति तत्र, तान् न पश्यामि; ये न नष्टाः, ते एव अत्र, न संशयः। तस्याः उपरिवस्त्रम्, पीतं हेमपट्टविभूषितम्, अपसृतम्; तत् उत्तमम् वस्त्रं वानरैः वृक्षेषु लग्नम् दृष्टम्। तस्याः मुख्यालङ्काराः भूमौ पतिताः, स्वयम् त्यक्ताः, शब्दायमानाः, स्थूलाः च दृश्यन्ते। एषा दीर्घकालपरिधानात् अधिकं मलिनवस्त्रा, तथापि तस्याः वर्णः न हीयते, पूर्ववत् शोभते। एषा सुवर्णवर्णा देवी रामस्य प्रियतमा पत्नी; नष्टापि, न तस्य हृदयात् वियुज्यते। एषा या कृतेन रामः अत्र चतुर्विधेन क्लेशं प्राप्नोति—दया, सौहार्द, शोक, प्रेमा च। "नष्टा स्त्री" इति सः दयया, "शरणागताऽसि" इति सौहार्देन, "नष्टा पत्नी" इति शोकात्, "प्रियासि" इति प्रेम्णा च आह। यथा अस्याः अङ्गानां रूपसौन्दर्यं च, तथा रामस्यापि; सा श्यामलोचना तस्यैव। अस्याः मनः तस्मिन् एव, तस्य च अस्याम्; अनेन कारणेन, स धर्मात्मा सः च सा च, क्षणमपि जीवतः। इति हनुमान्, तस्याः दुःखदशां, रूपम्, लक्षणानि च निरीक्ष्य, तामेव रामपत्नीं सीतां निश्चित्य, हर्षशोकसमन्वितः तत्र स्थितः।