सागरस्य महात्मनः प्रदक्षिणं कृत्वा षष्टिसहस्राणि पुत्राणि पश्चिमदिशं विदारयन्ति स्म। तत्रापि पश्चिमदिग्भागे बलवन्तः ते सुमहानं दिशागजं सौमनसं पर्वतसमनिभं दृष्टवन्तः। तं च प्रदक्षिणं कृत्वा पृष्टवन्तः, स च अविक्लवः दृष्टः, ततः ते चन्द्रदिक् प्रति खननं प्रारब्धवन्तः। उत्तरे च दिशि, हे रघुनन्दन, श्वेतवर्णं भद्रं दिशागजं दृष्टवन्तः, यः शुभरूपधारी पृथिवीं धारयति स्म। तमपि प्रणम्य प्रदक्षिणं कृत्वा षष्टिसहस्रपुत्राणि पृथिव्याः तलं विदारयन्ति स्म। ततः प्रथितां ईशानदिशं गच्छन्तः सर्वे सागरपुत्राः कोपसंयुक्ताः भूमिं खनितवन्तः। तत्रैव सर्वे महात्मानः बलवन्तः वेगेन युक्ताः कपिलं सनातनं वासुदेवं दृष्टवन्तः। तस्य च समीपे यज्ञीयं अश्वं विचरन्तं दृष्टवन्तः; तं दृष्ट्वा सर्वे, हे रघुनन्दन, अतुलां प्रीतिम् उपजग्मुः। तं यज्ञविघ्नकर्तारं ज्ञात्वा, कोपसंरक्तलोचनाः, कुदालपल्लवद्रुमशिलायुधधारिणः तं प्रति अभ्यधावन्। क्रुद्धाः सन्तः तम् प्रति 'तिष्ठ तिष्ठ! त्वं हि नः यज्ञीयमश्वं चोरयित्वा गतः!' इति घोषयन्तः अभ्यधावन्। 'दुष्टबुद्धे! वयं सागरस्य पुत्राः आगताः!' इति वदन्तः, तेषां वचः श्रुत्वा कपिलः, हे रघुनन्दन, महाकोपेन नादं मुमोच। ततोऽसौ अप्रमेयः महात्मा कपिलः सर्वान् सागरपुत्रान्, हे काकुत्स्थ, भस्मसात्कृतवान्। एतानि सर्वाणि श्रुत्वा, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिप्रणीतायां बालकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः प्रवृत्तः। स्वपुत्रान् दीर्घकालं न दृष्ट्वा सागरः, हे रघुनन्दन, स्वतेजसा दीप्तिमन्तं पौत्रं आमन्त्र्य वाक्यम् अब्रवीत्— 'त्वं वीर्यवान्, विज्ञानसम्पन्नः, पितृपदवीं गन्तुम् अर्हसि, येन मार्गेण अश्वः नीतः। भूमौ च बलवन्तः महात्मानः वसन्ति; तेषां प्रतिकारार्थं खड्गं धनुष्च गृहाण। ये पूज्या तान् अभिवाद्य, विघ्नकर्तॄन् अपि हत्वा, विजयी भूत्वा यज्ञं सम्पाद्य प्रत्यागच्छ।' इत्युक्तः महात्मना सागरेण, दीप्तिमान् सः शस्त्रं धनुः च गृहीत्वा शीघ्रं प्रस्थितवान्। सः स्वपित्रामहैः महात्मभिः खनितां पथां प्रविश्य, राज्ञा प्रेरितः, भूमिगतः। तत्र देवदानवयक्षपिशाचपक्षिसर्पैः पूजितः, बलवान् सः दिशागजं दृष्टवान्। तं प्रदक्षिणं कृत्वा, कुशलं पृष्ट्वा, पितामहान् अश्वचौरं च पृष्टवान्। तस्य श्रुत्वा दिशागजः प्राज्ञः महाबुद्धिः उवाच— 'असमान्ज, तव कार्यं सिद्धं; त्वं अश्वेन सह शीघ्रं प्रत्यागमिष्यसि।' तस्य वचनं श्रुत्वा, सः सर्वान् दिशागजान् पृच्छन्, क्रमशः यथान्यायं सर्वान् अभ्यगच्छत्। सर्वैः दिशिपालैः वाक्यकुशलैः पूजितः, 'त्वं अश्वेन सह प्रत्यागमिष्यसि' इति उक्तः। एवं तेषां वचनं श्रुत्वा, सः शीघ्रगामी तत्र यत्र सागरपुत्राः भस्मराशिभूताः, तत्र गच्छति। तत्र सः असमान्जपुत्रः अतिव्यथितः, महान् शोकः उपेत्य, दुःखेन आकुलः रुरोद। तत्रैव, न दूरस्थे, सः पुरुषव्याघ्रः दुःखशोकसमन्वितः, यज्ञीयमश्वं विचरन्तं दृष्टवान्। तेषां राजपुत्राणां जलकर्म कर्तुम् इच्छन्, सः वीर्यवान् जलाशयं न लब्धवान्। सर्वतः दृष्ट्वा, तदा सः पक्षिराजं सुपर्णं, पितामहानां मातुलं, वायुवेगं, हे राम, अपश्यत्। तं विनतासुतं बलवन्तं सः पश्यन्, सः सुपर्णः तम् उवाच— 'मा शुचः, पुरुषव्याघ्र; एष मृत्युः लोके स्वीकृतः। एते बलवन्तः अपरिमेयेण कपिलेन दग्धाः; त्वं तु, प्राज्ञ, तेषां जलकर्म सामान्येन जलस्य न कर्तव्यम्।' 'गङ्गा, हिमवतः ज्येष्ठा कन्या, हे नरश्रेष्ठ, तस्यां पितृभ्यः जलकर्म कर्तव्यम्, महाबाहो। सा लोकपावनी गङ्गा एतान् भस्मराशीन् निष्यन्दिष्यति; या प्रियगङ्गया भस्म स्निग्धं भवति, तदा षष्टिसहस्रपुत्राः स्वर्गलोकं यास्यन्ति। त्वं गच्छ, सौम्य, अश्वं गृहाण, नरश्रेष्ठ; त्वं पितृयज्ञं सम्पादय, महाबाहो।' इत्युक्त्वा सुपर्णस्य वचनं श्रुत्वा, सः तेजस्वी महाबलः शीघ्रं अश्वं गृहीत्वा प्रत्यागच्छत्, महान् तपस्वी। ततः दीक्षितं राजानं उपगम्य, हे रघुनन्दन, सर्वं यथावृत्तं सुपर्णस्य च वचनं निवेदितवान्। तस्याः अंशुमतः वाक्यं श्रुत्वा, स राजा सर्वं यथाविधि यज्ञं समाप्य विधिनिष्पन्नं चकार। सः कीर्तिमान् राजा यथेच्छितं यज्ञं कृत्वा स्वपुरीं प्रतिनिवृत्तः; गङ्गावतरणस्य तु उपायं न प्राप। उपायं न प्राप्य, स महान् राजा त्रिंशल्लक्षवर्षपर्यन्तं राज्यं कृत्वा, अन्ते स्वर्गं गतवान्। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिप्रणीतायां बालकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः प्रवृत्तः।