सगरस्य पुत्राः, महागजं दिशां रक्षकम् आदर्य परिक्रम्य, तं भित्त्वा अधःपातालं प्रविष्टवन्तः, हे राम। ततः ते पूर्वदिशं भित्त्वा, पुनः दक्षिणदिशं अपि भित्त्वा, दक्षिणदिशि अपि महागजं दृष्टवन्तः। ते महात्मानं महापद्मं पर्वतसमानं, पृथिवीं शिरसा धारयन्तं, अद्भुतरूपं दृष्ट्वा परमाश्चर्येण पूर्णाः अभवन्। तं महात्मानं परिक्रम्य, सगरः षष्टिसहस्रपुत्रैः सह पश्चिमदिशं अपि भित्त्वा प्रविष्टवान्। पश्चिमदिशि अपि ते वीराः दिशागजं सौमनसं पर्वतसमानं दृष्टवन्तः। तं परिक्रम्य, पृष्ट्वा, तं निर्भयम् अपश्यन्, ततः चन्द्रदिशं प्रति खननं आरब्धवन्तः। उत्तरदिशि, हे रघुकुलश्रेष्ठ, ते शुभवर्णं श्वेतभद्रं दिशागजं दृष्टवन्तः, यः शुभरूपः पृथिवीं धारयति। तं नमस्कृत्य, परिक्रम्य, षष्टिसहस्रपुत्राः भूमिं भित्त्वा प्रविष्टवन्तः। ततः प्रख्यातां ईशानदिशं गत्वा, सर्वे सगरपुत्राः क्रोधेन भूमिं खनितवन्तः। तत्र सर्वे ते महात्मनः, महाबलाः, वेगेन युक्ताः कपिलं शाश्वतं वासुदेवं दृष्टवन्तः। तस्य समीपे अश्वं विचरन्तं अपि दृष्टवन्तः, तेन सर्वे, हे रघुनन्दन, अतुल्यं हर्षं प्राप्तवन्तः। तं यज्ञविघ्नकर्तारं ज्ञात्वा, क्रोधदग्धदृष्टयः, शूलप्लुगद्रुमशिलाः गृह्य, तं प्रति धावितवन्तः। क्रुद्धाः तं प्रति गर्जन्तः, "स्थितः भव! यज्ञाश्वं हृतवान् असि!" इति उच्चैः अभ्यधावन्। "दुष्टबुद्धिः त्वं! वयं सगरस्य पुत्राः आगताः!" इति उक्त्वा, कपिलः, हे रघुनन्दन— महाक्रोधेन गर्जनं कृतवान्। ततः अपरिमेयः, महात्मा कपिलः, सर्वान् सगरपुत्रान्, हे काकुत्स्थ, भस्मीकृतवान्। शृणु अधुना एकचत्वारिंशत् सर्गः वाल्मीकि-रामायणे बाले। सगरः, पुत्रान् दीर्घकालं न दृष्ट्वा, हे रघुनन्दन, स्वस्य तेजस्विनं पौत्रं सम्बोधितवान्। "त्वं वीरः, विद्यायुक्तः, पूर्वजैः तुल्यतेजाः। यया पथया अश्वः नीतः, तं पितृपथं अन्वेष।" "भूमौ महाबलाः महावीर्याः निवसन्ति। तेषां रक्षणाय, खड्गं धनुः च गृहाण।" "यथा योग्यं नमस्कृत्य, विघ्नकर्तरं अपि हत्वा, सफलः यज्ञं समाप्त्वा प्रतिव्रज।" इति महात्मना सगरः उक्तः, तेजस्वी पौत्रः धनुः खड्गं गृह्य शीघ्रं निर्गतवान्। स पितृभिः खनितं पातालमार्गं, राज्ञा प्रेरितः, प्रविष्टवान्, हे नरश्रेष्ठ। स देवैः, दानवैः, यक्षैः, पिशाचैः, पक्षिभिः, नागैः च पूजितः, दिशागजं दृष्टवान्। तं आदर्य परिक्रम्य, तस्य कुशलं पृष्ट्वा, पितृणां तथा अश्वहरणस्य अपि पृच्छां कृतवान्। तस्य श्रुत्वा दिशागजः, प्राज्ञः महात्मा, उत्तरं दत्तवान्— "आसमान्ज, तव कार्यं सिद्धम्; अश्वेन सह शीघ्रं प्रतिव्रजिष्यसि।" तस्य वचनं श्रुत्वा, स सर्वान् दिशागजान् यथाक्रमं पृच्छितवान्। सर्वे दिशापालाः, वाक्पटवः, प्राज्ञवचनाः, तं पूजयित्वा उक्तवन्तः— "अश्वेन सह प्रतिव्रजिष्यसि।" तेषां वचनं श्रुत्वा, स शीघ्रपदः सगरपुत्राणां भस्मराशिं यत्र दृष्टवान् तत्र गतवान्। तत्र, शोकवशात्, आसमान्जपुत्रः महातपः, मृत्युनाऽऽक्रान्तः, दुःखितः उच्चैः विलपितवान्। तत्र, समीपे, नरव्याघ्रः, शोकदुःखेन पीडितः, यज्ञाश्वं विचरन्तं दृष्टवान्। राजपुत्राणां तर्पणाय जलं अन्वेष्टुम् इच्छन्, महाबलः जलाशयं न दृष्टवान्। सर्वदिशं दृष्ट्वा, ततः पक्षिराजं सुपर्णं, सगरपुत्राणां मातुलं, वातवेगसमं, हे राम, दृष्टवान्। वैनतेयः महाबलः तं उक्तवान्— "मा शुचः, नरव्याघ्र; एष मृत्युः लोकसम्मतः।" "एते महाबलाः अपरिमेयेन कपिलेन दग्धाः; तेषां साधारणं जलं न तर्पणाय योजयेत्।" "गङ्गा, हिमवत्प्रिया कन्या, तस्यां तव पितृणां तर्पणं कार्यम्, हे महाबाहो।" "विश्वशुद्धिनी गङ्गा यदा एषां भस्मराशिं स्पर्शयिष्यति, तदा षष्टिसहस्रपुत्राः स्वर्गलोकं गमिष्यन्ति।" "गच्छ, अश्वं गृहाण, यज्ञं पूर्णं कुरु, हे वीर।" सुपर्णस्य वचनं श्रुत्वा, तेजस्वी महाबलः अश्वं गृह्य शीघ्रं प्रत्यागच्छत्, महातपस्वी। ततः, अभिषिक्तं राजानं समीपं गत्वा, हे रघुनन्दन, सर्वं यथावत् सुपर्णवचनं च निवेदितवान्। तस्य अम्शुमतः भीषणं वचनं श्रुत्वा, राजा विधिवत् यज्ञं समाप्तवान्। एवं सगरपुत्राणां अद्भुतयात्रा, अश्वहरणस्य अन्वेषणं, कपिलदग्धं, तथा गङ्गातर्पणस्य महत्त्वं, रामायणे प्रकटितम्।