काकुत्स्थवंशसम्भूत राघव, यदा स महागजो दीर्घकालेन श्रान्तः विश्रामाय दिशाम् अन्तरे शिरः कम्पयति, तदा भूमिः कम्पते स्म। तं महागजं दिशां रक्षकम् अभिवन्द्य, सागरस्य षष्टिसहस्रपुत्राः तं प्रदक्षिणीकृत्य, तस्य पार्श्वे भित्त्वा पातालमविशत्। ततः पूर्वां दिशं भित्त्वा पुनः दक्षिणां दिशमपि विविशुः; तत्रापि महान्तं गजं दृष्टवन्तः। तत्र ते महात्मानं महापद्मनाम्नं गजं दृष्टवन्तः, यो महाशैलसन्निभः, महात्मा, भूमिं शिरसा धारयन् तिष्ठति स्म। तं दृष्ट्वा ते परमाश्चर्यम् आपन्नाः। तं महात्मानं प्रदक्षिणीकृत्य, सागरस्य षष्टिसहस्रपुत्राः पश्चिमदिशं भित्त्वा प्रविशन्ति स्म। पश्चिमदिशि अपि ते महाबलिनः सुमहानं दिशागजं सौमनसं नाम, महाशैलसन्निभं, दृष्टवन्तः। तं प्रदक्षिणीकृत्य, तं पृष्ट्वा, तं निरामयं ज्ञात्वा, ते चन्द्रदिशं प्रति खननं प्रारब्धवन्तः। उत्तरदिशि, रघुवंशश्रेष्ठ, ते श्वेतवर्णं भद्रनाम गजं दृष्टवन्तः, शुभरूपिणं, योऽयं भूमिं धारयति। तमपि अभिवाद्य, प्रदक्षिणीकृत्य, षष्टिसहस्रपुत्राः भूमेः पृष्ठं भित्त्वा प्रविशन्ति। ततः, प्रख्यातां ईशान्यां दिशं प्रति गत्वा, सर्वे सागरपुत्राः कोपात् भूमिं खनितवन्तः। तत्र सर्वे महात्मानः, महाबलिनः, वेगवन्तश्च, कपिलं साश्वतं वासुदेवं दृष्टवन्तः। तस्य देवस्य समीपे ते अश्वं विचरन्तं दृष्टवन्तः; सर्वे रघुनन्दन, अतुल्येन हर्षेण परिपूर्णाः। यं यज्ञविघ्नकर्तारं ज्ञात्वा, कोपेन लालिताक्षाः, मुषलप्लववृक्षशिलाः गृहीत्वा, कपिलं प्रति धावन्ति स्म। ते कोपात् तं प्रति धावन्तः, उच्चैः शब्दयन्तः—"तिष्ठ, तिष्ठ! त्वया अस्माकं यज्ञाश्वः हृतः" इति। "दुष्टबुद्धे! अस्मान् सागरपुत्रान् विद्धि, आगतान्" इति वदन्तः, तेषां वचः श्रुत्वा कपिलः, रघुनन्दन, महाक्रोधसमाविष्टः, महनादं नदति स्म। ततः स महात्मा, अप्रमेयबलः कपिलः, काकुत्स्थ, सागरस्य सर्वान् पुत्रान् भस्मसात् चकार। श्रृणु, राघव, श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः। सागरः, स्वपुत्रान् चिरकालं न दृष्ट्वा, तेजस्विनं पौत्रं प्रति वाक्यम् उवाच। "त्वं वीरः, ज्ञानसम्पन्नः, पितृपदवर्ती, तेजसा पितृभिः तुल्यः। येन मार्गेण अश्वः नीतः, तं पितृपथं अन्विष्य। "भूमौ बलवन्तः, महाबलिनश्च जनाः निवसन्ति; तेषां प्रतिरोधाय खड्गं धनुषं च गृहाण। ये पूज्याः, तान् अभिवाद्य; ये विघ्नं कुर्वन्ति, तानपि हत्वा, सफलः यज्ञं समाप्य प्रत्यानय।" इति सागरस्य वचः श्रुत्वा, तेजस्वी पौत्रः शीघ्रं धनुषं खड्गं च गृहीत्वा, लघुविग्रहः, प्रस्थितवान्। स पितामहप्रेरितः, महात्मभिः पूर्वैः खनितं पथं प्रविश्य, अधोभूमिं जगाम। तत्र देवैः, दानवैः, यक्षैः, पिशाचैः, विहगैः, नागैः च पूजितः, स महाबलि दिशागजं दृष्टवान्। तं प्रदक्षिणीकृत्य, कुशलं पृष्ट्वा, पितृन् अश्वचौरं च पृष्टवान्। तदा दिशागजः, बुद्धिमान् महात्मा, प्रत्युवाच—"आसमान्ज, तव कार्यं सिद्धं; अश्वेन सह त्वं शीघ्रं प्रतियास्यसि।" तस्य वचः श्रुत्वा, स सर्वान् दिशागजान् क्रमशः पृष्टवान्। सर्वे दिशापालाः, वाक्पटवः, वाक्यविशारदाः, तं पूजयित्वा, "त्वं अश्वेन सह प्रतियास्यसि" इति उक्तवन्तः। तद्वचः श्रुत्वा, स शीघ्रगामी तत्र जगाम, यत्र पितरः सागरपुत्राः भस्मसात् कृताः। तत्र स, शोकेन अभिभूतः, आसमान्जपुत्रः, महता दुःखेन आकुलः, महतीं क्रन्दनं चकार। तत्रैव, नातिदूरे, स नरशार्दूलः, शोकसन्तप्तः, यज्ञाश्वं विचरन्तं दृष्टवान्। स बलवान्, तेषां राजपुत्राणां जलकर्म कर्तुम् इच्छन्, जलाशयं अन्वेष्टुम् आरब्धवान्, किन्तु जलाशयं न दृष्टवान्। स तीक्ष्णदृष्ट्या सर्वं विचिन्त्य, तदा पक्षिराजं सुपर्णं, पितामहानां मातुलं, राम, वायुसमवेगं, दृष्टवान्। वैनतेयः, स महाबलिः, तम् इदं वचनम् उवाच—"मा शोच, नरशार्दूल; एष मृत्युः लोके स्वीकृतः।" "एते महाबलिनः अप्रमेयेन कपिलेन दग्धाः; त्वं, बुद्धिमन्, न साधारणं जलं दातव्यम्।" "गङ्गा, हिमवत्प्रथमजा, नरश्रेष्ठ, तस्यां तव पितृभ्यः जलकर्म कर्तव्यम्, महाबाहो।" "संसारपावनी गङ्गा, एतेषां भस्मराशीनाम् उपरि प्रवाह्य, प्रियया गङ्गया स्निग्धे भस्मनि, षष्टिसहस्रपुत्राः स्वर्गलोकमवाप्स्यन्ति।" "गच्छ, भाग्यवान्, अश्वं संगृह्य, नरश्रेष्ठ, पितृयज्ञं समापय, महाबाहो।" सुपर्णस्य वचनं श्रुत्वा, तेजस्वी, महाबलि, शीघ्रं अश्वं गृहीत्वा, महान् तपस्वी, प्रतिप्रयातः। ततः, अभिषिक्तं राजानम् उपगम्य, रघुनन्दन, सर्वं यथावत् सुपर्णवचनं च निवेदितवान्।