सागरस्य पुत्राः, महाबलिनः, भूम्याः गर्तं विदारयन्तः तस्याः गवाक्षेषु प्रचण्डायमानं महागजं विकृतनेत्रं ददृशुः, यः पर्वतान् वनानि च भूमिं शिरसि धारयति। यदा स महागजः, काकुत्स्थवंशसम्भव, क्लान्तः विश्रामाय शिरः कम्पयति दिशाम् संधौ, तदा भुवि कम्पनं जायते। तं महागजं दिशापालं सम्मान्य, ते पुत्राः तं प्रदक्षिणीकृत्य, भूम्याः गर्तं विदार्य, पातालं प्रविशन्ति। ततः पूर्वदिशं विदार्य, पुनः दक्षिणदिशं विदारयन्ति। दक्षिणदिशायाम् अपि, ते महागजं दृष्टवन्तः। तत्र ते महापद्मं, महात्मानं, विशालगिरिसदृशं, भूमिं शिरसि धारयन्तं, अद्भुतं दृष्टवन्तः। तं महात्मानं प्रदक्षिणीकृत्य, सागरः षष्टिसहस्रपुत्रैः पश्चिमदिशं विदारयामास। पश्चिमदिशायाम् अपि, तैः वीरैः महागजः सौमनसः पर्वतसदृशः दृष्टः। तं प्रदक्षिणीकृत्य, पृष्ट्वा, तं सुरक्षितं ज्ञात्वा, चन्द्रदिशं प्रति खननं आरब्धवन्तः। उत्तरदिशायाम्, रघुवंशश्रेष्ठ, ते श्वेतवर्णं भद्रं, शुभरूपं, भूमिं धारयन्तं दृष्टवन्तः। तं नमस्कृत्य, प्रदक्षिणीकृत्य, षष्टिसहस्रपुत्राः भूम्याः तले विदारयन्ति। ततः, प्रसिद्धायां ईशानदिशायाम्, सर्वे सागरपुत्राः क्रोधात् भूमिं विदारयन्ति। तत्र, सर्वे महात्मनः, महाबलिनः, वेगवन्तः कपिलं, नित्यं वासुदेवम्, दृष्टवन्तः। तस्य देवस्य समीपे, अश्वं विचरन्तं अपि दृष्टवन्तः, तेन सर्वे रघुनन्दन, अतुल्यं हर्षं प्राप्नुवन्ति। यज्ञविघ्नकर्तारं तम् ज्ञात्वा, क्रोधदीप्तनेत्राः, मुषलैः, हलैः, वृक्षशिलाभिः, कपिलं प्रति अभ्यधावन्त। क्रुद्धाः, कपिलं प्रति गर्जन्तः, "तिष्ठ तिष्ठ! त्वं नः यज्ञाश्वं हरसि!" इति अभ्यधावन्त। "दुष्टबुद्धिः त्वं! सागरपुत्रान् जानिहि, आगतम्!" इत्येवं वदन्तः, कपिलः, रघुनन्दन— महाक्रोधेन गर्जनं कृतवान्। ततः, तेन अपरिमेयेन महात्मना कपिलेन, सर्वे सागरपुत्राः, काकुत्स्थ, भस्मीकृताः। एतत् श्रुणु, रघुनन्दन, वाल्मीकिरामायणे बालकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। सागरः, पुत्रान् दीर्घकालं न दृष्ट्वा, तेजस्विनं पौत्रं, स्वप्रभया दीप्तं, सम्बोधितवान्— "त्वं वीरः, विज्ञानसम्पन्नः, पूर्वजैः तुल्यतेजाः। यैः अश्वः नीतः, तेषां मार्गं अन्वेषय।" "भूमौ बलिनः महाबलिनः निवसन्ति। तेषां प्रतिरक्षणाय, खड्गं धनुषं च गृहाण।" "ये पूज्याः, तान् नमस्कृत्य, विघ्नकर्तृन् अपि हत्वा, सफलः यज्ञं समाप्त्वा पुनरागच्छ।" एवं महात्मना सागरेण उक्तः, तेजस्वी पौत्रः शीघ्रं धनुषं खड्गं च गृहित्वा, लघुगमनः निर्गतवान्। स पूर्वजैः खनितां भूम्याः गर्तं प्रविश्य, राज्ञा प्रेरितः, नरश्रेष्ठ, गतवान्। स देवैः, दैत्यैः, यक्षैः, पिशाचैः, पक्षिभिः, नागैः च सम्मानितः, दिशागजं दृष्टवान्। तं प्रदक्षिणीकृत्य, कुशलं पृष्ट्वा, पूर्वजान् तथा अश्वहरं अपि पृष्टवान्। तदा दिशागजः, बुद्धिमान्, महाबुद्धिः, प्रत्युवाच— "आसमान्ज, तव कार्यं सिद्धम्; अश्वेन सह शीघ्रं प्रतिनेष्यसि।" एवं तस्य वचः श्रुत्वा, सर्वान् दिशागजान् क्रमशः पृष्टवान्। तैः दिशापालैः, वाक्यविशारदैः, स सम्मानितः, "अश्वेन सह प्रतिनेष्यसि" इति उक्तः। तत् श्रुत्वा, शीघ्रगामी स तत्र गतवान्, यत्र सागरपुत्राः भस्मराशिः अभवन्। तत्र, दुःखपरायणः, आसमान्जपुत्रः, मृत्युनाः संतप्तः, महाशोकं अभ्यवाप। न समीपे, नरव्याघ्रः, शोकसन्तप्तः, अश्वं विचरन्तं अपि दृष्टवान्। तदा, राजपुत्राणां तर्पणाय, जलं अन्वेषयन्, जलाशयं न लब्धवान्। सर्वतः दृष्ट्वा, तदा पक्षिराजं सुपर्णं, पूर्वजस्य मातुलं, वायुसमानवेगं, राघव, दृष्टवान्। वैनतेयः, महाबलिः, तम् उवाच— "मा शुचः, नरव्याघ्र; एष मृत्युः लोकैः अनुमीयते।" "एते महाबलिनः कपिलेन अपरिमेयेन दग्धाः; त्वं, बुद्धिमन्, सामान्यं जलं न दातव्यम्।" "गङ्गा, हिमवतः ज्येष्ठा कन्या, नरश्रेष्ठ, तस्यां तर्पणं कुरु, महाबाहो।" "लोकपावनी गङ्गा, एतान् भस्मराशीन् प्रक्षालयिष्यति; गङ्गया स्निग्धं भस्म, षष्टिसहस्रपुत्राः स्वर्गं यास्यन्ति।" "गच्छ, भाग्यवत्, अश्वं गृहाण, नरश्रेष्ठ; पितृयज्ञं पूर्णं कुरु, वीर।" सुपर्णस्य वचनं श्रुत्वा, तेजस्वी, अतिबलवान्, शीघ्रं अश्वं गृहित्वा, महातपाः, प्रत्यागच्छत्।