सगरस्य पुत्राः, अश्वं न दृष्टवन्तः, न च अश्वहरं पश्यन्ति। तदा ते पितरं सगरं पृष्टवन्तः – किं कर्तव्यम्? यथायोग्यं विचिन्त्य कार्यं साधयेत। तेषां वचः श्रुत्वा, सगरः, राजर्षिः, कोपसम्भृतः रघुवंशजं प्रति इदं अब्रवीत् – पुनः भूमिं खनन्तु, शुभं भवतु; भूम्याः तले विदार्य अश्वहरं यदा प्राप्नुवन्ति, तदा कार्यसिद्ध्याय प्रतिनिवर्तन्तु। पितुः महात्मनः आज्ञां लब्ध्वा, सगरस्य षष्टिसहस्र पुत्राः, वेगपूर्वकं पातालं प्रति अभ्यधावन्। भूमिं खनन्तः, पर्वतसमानं विकृताक्षं महागजं अपश्यन्, यः भूमिं धारयति। स गजः, विकृताक्षः, पर्वतवनयुक्तां भूमिं शिरसि धारयन् तिष्ठति। ककुत्स्थकुलोत्पन्न, यदा स महागजः विश्रान्त्यर्थं चतुर्दिशां संधौ शिरः कम्पयति, तदा भुवनं कम्पते। तं दिशां रक्षकं महागजं सम्मान्य, परिक्राम्य, भूमिं विदार्य पातालं प्रविष्टवन्तः। पूर्वदिशं विदार्य, दक्षिणदिशं पुनः विदार्य, तत्र अपि महागजं दृष्टवन्तः। महापद्मं महात्मानं पर्वतसमानं भूमिं शिरसि धारयन्तं दृष्ट्वा, विस्मयेन पूर्णाः अभवन्। तं महात्मानं परिक्राम्य, सगरस्य पुत्राः पश्चिमदिशं विदार्य। पश्चिमदिश्यपि, ते वीराः, पर्वतसमानं सौमनसं दिशां गजं अपश्यन्। तं परिक्राम्य, पृष्ट्वा, तं सुरक्षितं ज्ञात्वा, चन्द्रदिशं प्रति खनितुम् आरभन्त। उत्तरे, रघुवंशश्रेष्ठ, श्वेतवर्णं भद्रं दिशागजं अपश्यन्, यः शुभरूपेण भूमिं धारयति। तं नमस्कृत्य, परिक्राम्य, षष्टिसहस्र पुत्राः भूमिं विदार्य। ततः, प्रख्यातां ईशानदिशं गत्वा, सगरस्य सर्वे पुत्राः, क्रोधेन भूमिं खनन्। तत्र, सर्वे महात्मानः, बलिनः, वेगवन्तः, कपिलं सनातनं वासुदेवं अपश्यन्। तस्य समीपे अश्वं विचरन्तं दृष्ट्वा, सर्वे रघुवंशज, अतुल्यं हर्षं प्राप्तवन्तः। यज्ञविघ्नकर्ता इति ज्ञात्वा, क्रोधदीप्ताक्षाः, शूलप्लुगादीनि वृक्षशिलादीनि गृह्य, कपिलं प्रति अभ्यधावन्। क्रुद्धाः, "तिष्ठ तिष्ठ! त्वं यज्ञाश्वं चोरितवान्!" इति घोषयन्तः, कपिलं प्रति दौत्तवन्तः। "दुष्टबुद्धिः त्वम्! वयं सगरस्य पुत्राः आगताः!" इति उक्त्वा, कपिलः, रघुवंशज, महाक्रोधेन गर्जनं कृतवान्। ततः, अनन्तवीर्यः महात्मा कपिलः, सर्वे सगरपुत्राः ककुत्स्थ, भस्मीकृताः। इदानीं, वाल्मीकि रामायणे बालकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। सगरः, पुत्राः दीर्घकालं न प्रतिनिवृत्ताः इति ज्ञात्वा, तेजस्विनं पौत्रं प्रति अब्रवीत्। "त्वं वीरः, ज्ञानसम्पन्नः, पूर्वजैः तुल्यतेजाः। यथा अश्वः नीतः, तद्विधं पितृपथं अन्वेषय। भूमौ बलिनः महाबलाः वसन्ति; तेषां रक्षणाय खड्गं धनुषं गृह्य। यथायोग्यं वन्द्यं नमस्कृत्य, विघ्नकर्तृणः अपि हत्वा, सफलः यज्ञं समाप्त्वा प्रतिनिवर्तस्व।" एवं महात्मना सगरः उक्तः, तेजस्वी पौत्रः शीघ्रं धनुषं खड्गं गृह्य, लघुगतिः प्रस्थितः। पितृभिः खनितं पातालमार्गं प्रविष्टवान्, राज्ञा प्रेरितः, नरश्रेष्ठ। देवदानवयक्षपिशाचपक्षिसर्पैः सम्मानितः, बलवान् दिशागजं अपश्यत्। तं परिक्राम्य, कुशलं पृष्ट्वा, पितृणां अश्वहरस्य च विवरणं पप्रच्छ। दिशागजः, महाबुद्धिः, अब्रवीत् – "आसमान्ज, कार्यं सिद्धं; अश्वेन सह शीघ्रं प्रतिनिवर्तिष्यसि।" एवं वचः श्रुत्वा, सर्वे दिशागजान् क्रमशः पप्रच्छ। सर्वैः दिशापालैः, वाक्यविशारदैः, सम्मानितः, "अश्वेन सह प्रतिनिवर्तिष्यसि" इति उक्तम्। तेषां वचनं श्रुत्वा, शीघ्रगामी, यत्र सगरपुत्राः भस्मीकृताः, तत्र अगच्छत्। तत्र, शोकाभिभूतः, आसमान्जपुत्रः, महद्व्यथया क्रन्दनं कृतवान्। समीपे, शोकदुःखसन्तप्तः, यज्ञाश्वं विचरन्तं दृष्ट्वा। राजपुत्राणां जलकर्म कर्तुम् इच्छन्, बलवान् जलाशयं अन्वेषयन् न अपश्यत्। तत्र, सर्वतो दृष्ट्वा, पक्षिराजं सुपर्णं, पितृणां मातुलं, राम, वातवेगं अपश्यत्। वैनतेयः, बलवान्, तं उवाच – "न शोच, नरशार्दूल; एषा मृत्युः लोकैः स्वीकृता।