हनूमान् तु तदा चिन्तयामास—"कथं जनकस्य वंशे जाता, सा रामपत्नी सुकेशी विशालविलोचना, रावणस्य वशं गता स्यात्? नूनं सा सीता नष्टा, नाशिता, मृतवा वा, रामस्य प्रिया धर्मपत्नी; एतादृशं दुःखं न उचितं निवेदयितुं। यदि निवेदयामि, दोषः; यदि न निवेदयामि, तदपि दोषः। किं कर्तव्यं? अयं मे महान् संदेहः समुत्पन्नः। एवं स्थिते, हनूमान् पुनः विचारयामास—'इदानीं युक्तं कर्तव्यं किम्?' यदि अहं इह सीतां अदृष्ट्वा वालिपुत्रस्य नगरीं प्रतिगच्छामि, तर्हि मम प्रयोजनं किम्? व्यर्थमेव सागरस्य लङ्घनं, लङ्कायाः प्रवेशः, राक्षसानां दर्शनं च। किम् उक्त्वा गच्छेयम्? किं सुग्रीवः, किं वालिसुताः, किं दशरथात्मजौ मम प्रत्यागमने किञ्चिद् वदिष्यन्ति? यदि अहं काकुत्स्थं प्रति कठोराणि वचनानि वदामि—'न अहं सीतां दृष्टवान्'—स तदा प्राणान् त्यक्ष्यति। तादृशानि तीक्ष्णानि, कठोराणि, दुःखानि, इन्द्रियव्यथाजनकानि वचनानि श्रुत्वा, रामः न जीविष्यति। तस्य तादृशं दुःखं दृष्ट्वा, मृत्युवशं गतस्य मनः लक्ष्मणः अपि न जीविष्यति। उभयोः भ्रातृणोः विनाशं श्रुत्वा भरतः अपि प्राणान् त्यक्ष्यति; भरतस्य मृत्युः श्रुत्वा शत्रुघ्नः अपि न जीविष्यति। पुत्राणां विनाशं दृष्ट्वा कौसल्या, सुमित्रा, कैकेयी च न जीविष्यन्ति—नात्र संशयः। सुग्रीवः अपि स्नेहशीलः, सत्यप्रतिज्ञः कपिराजः, रामस्य तादृशं दुःखमवलोक्य, प्राणान् त्यक्ष्यति। रमापि, पतिसन्तापेन पीडिता, शोकार्ता, सुखरहिताऽपि, तपस्यनिष्ठा, प्राणान् त्यक्ष्यति। तारा च, वालिसंतापेन कृशा, शोकदग्धा, न जीविष्यति। मातृपितृवियोगेन, सुग्रीवस्य च विपत्त्या, अंगदः अपि प्राणान् त्यक्ष्यति। स्वामिनः दुःखेन पीडिता: कपयोऽपि वनवासिनः, स्वकराभ्यां मस्तकानि ताडयन्ति। स्नेहात्, सन्मानात्, दानात्, स्नेहसम्भृताः कपयः, स्वामिनं विना प्राणान् त्यक्ष्यन्ति। कपिश्रेष्ठाः मिलित्वा, न पुनः वनानि, पर्वतानि, आश्रमांश्च रमन्ते। स्वामिनः विपत्त्या दुःखिता: पुत्रैः, भार्याभिः, मन्त्रिभिः सह पर्वतशिखरात्, समभूमौ, अश्मशिलासु च पतिष्यन्ति। विषं, प्रपतनं, अग्निप्रवेशं, उपवासं, शस्त्रग्रहणं च कपयः उपयुञ्जते। मम गमनान्ते, भीषणं क्रन्दनं, इक्ष्वाकुवंशस्य नाशः, वनवासिनां च विनाशः स्यात्—एवं मन्ये। तस्मात् अहं इहैव स्थित्वा, किष्किन्धां न प्रतिगच्छामि; मैथिलीविना सुग्रीवं द्रष्टुं न शक्नोमि। यदि अहं न प्रतिगच्छामि, तौ धर्मात्मानौ, महाबलौ रामलक्ष्मणौ, कपयश्च आशां धास्यन्ति। हस्तेन वा मुखेन वा आहारं गृहित्वा, मूलफलाशनः, अहं वनवासो भविष्यामि—यदि जनकात्मजां न पश्यामि। सागरतीरे, मूलफलतोयसम्पन्ने देशे, अहं चितां निर्माय, अरण्युत्थितेन वह्निना प्रविश्य प्रज्वलिष्यामि। अथवा, ध्याननिष्ठः तपस्यनिरतः, काकशृगालादिभिः मम शरीरं भक्ष्यते। एषा मुनिभिः अपि दृष्टा गतिः; तस्मात्, यदि जनकात्मजां न पश्यामि, तोयेषु प्रविश्य प्राणान् त्यक्ष्यामि। मूलैः फलैः पुण्यैः, कीर्तिमाल्याभिः युक्ता सा सीता, यां अहं अन्वेषयामि, चिरकालं मम नष्टा भविष्यति। अहं तपस्वी भविष्यामि, नियमयुक्तः, मूलफलभोजी; तस्याः कृष्णलोचनायाः दर्शनं विना न प्रतिगच्छामि। यदि प्रतिगच्छेयम् अपि, सीतां अदृष्ट्वा, तर्हि अंगदः सर्वे च कपयः न जीविष्यन्ति। नाशः बहून् दोषान् जनयति, जीवनं तु शुभफलदं; तस्मात् प्राणान् रक्षिष्यामि, पुनर्मिलनं निश्चितम्। इति बहुविधं दुःखं मनसि धारयन्, महाबलः कपिः शोकस्य अन्तं न प्राप्नोत्। पुनः धैर्यं समालम्ब्य, दृढनिश्चयः कपिः चिन्तयामास—'दशग्रीवं महाबलिनं रावणं हनिष्यामि; सीता हृता, किन्तु पुनः प्रतिपादयिष्यामि। अथवा तं गृहीत्वा, सागरं लङ्घित्वा, रामाय आनयिष्यामि, यथा पशुः पशुपतये नीयते।' एवं चिन्तयन्, सीतां अदृष्ट्वा, हनूमान् ध्यानेन च शोकसमन्वितः पुनः विचारयामास। 'यावत् रामस्य प्रसिद्धां भार्यां सीतां न पश्यामि, तावत् पुनः पुनः लङ्कापुर्यां विचेष्ये। यदि सम्पतेः वचनानुसारं, रामं विना तस्य भार्यां प्रतिगच्छेयम्, तर्हि रघुनन्दनः सर्वान् कपीन् दहेत्।' 'अत्रैव अहं अल्पाहारः, इन्द्रियसंयमी च स्थित्वा, सर्वे नरकपयः मत्तः नाशं न यान्तु।' इति निश्चित्य, 'एषा महान् अशोकवाटिका, महद्वृक्षसमायुक्ता, तां गन्तव्या; तत्र मया नापि अन्वेषिता इति।