हनूमान् तु तत्र स्थित्वा चिन्तायाम् अपि निमग्नः, विचारयामास—"कच्चित् सा मैथिली रावणस्य गृहेषु कस्यचित् स्थले निरुद्धा, शोकसन्तप्ता, शुक्लशारिकेव पञ्जरे दुःखिता वर्तते। जनकवंशे जाता या सा रामपत्नी सुकेशिनी, पद्मपत्रनयना, कथं रावणस्य वशं गता स्यात्? यदि सा नष्टा वा विनष्टा वा मृतापि स्यात्, तस्याः वृत्तान्तं रामाय निवेदयितुं न युक्तम्। निवेदयेयं चेत् दोषः, न निवेदयेयं चेत् अपि दोषः, किं कर्तव्यं? अयं मे महाऽन्यायसंकटः प्राप्तः। एवं स्थिते हनुमान् पुनः विचारयामास—'किं कर्तव्यं स्यात्, किं समयोचितं?' यदि अहम् अस्यां लङ्कायाम् अदृष्ट्वा सीताम् कपिराजपुरं प्रत्यागच्छेयम्, तत् किमर्थं मम कार्यं सिद्ध्येत्? व्यर्थमेव सागरस्य लङ्घनं, लङ्कायाः प्रवेशनं, राक्षसानां च दर्शनम्। प्रत्यागच्छन् अहम्, सुग्रीवः किं वक्ष्यति? वानरसमूहः वा, दशरथात्मजौ तौ रामलक्ष्मणौ वा, किं वदिष्यन्ति? यदि गत्वा काकुत्स्थाय कठोरं वचनं वदामि—'न मया सीता दृष्टा'—सः प्राणान् त्यक्ष्यति। एवं दुःखदं, क्रूरं, तीक्ष्णं, क्लेशजनकं वचनं श्रुत्वा सः न जीविष्यति। तस्य दुःखमग्नस्य रामस्य स्थितिं दृष्ट्वा, भक्तः बुद्धिमान् लक्ष्मणोऽपि न जीविष्यति। उभयोः भ्रातृयोः निधनं श्रुत्वा भरतः अपि प्राणान् त्यक्ष्यति; भरतस्य निधनं दृष्ट्वा शत्रुघ्नोऽपि न जीविष्यति। पुत्रेषु मृतेषु मातरः कौसल्या, सुमित्रा, कैकेयी—न संशयः—न जीविष्यन्ति। सुग्रीवोऽपि, कृतज्ञः सत्यवादी कपिराजः, रामस्य तादृशं दुःखं दृष्ट्वा प्राणान् त्यक्ष्यति। तस्य दुःखेन संतप्ता, शोकार्ता, सुखरहिताऽपि, धर्मनिष्ठा रुमाऽपि प्राणान् त्यक्ष्यति। तारा नाम वानरी, वालिपत्नी, शोकेन क्षीणा, सा अपि न जीविष्यति। पितरौ नष्टौ, सुग्रीवस्य च विपत्तिः दृष्ट्वा, कुमारः अङ्गदः अपि प्राणान् त्यक्ष्यति। स्वामिनं स्मरन्तः दुःखार्ताः वानराः वनान्तरेषु हस्तैः पाणिभिः शिरांसि ताडयिष्यन्ति। यः कपिसत्तमेन स्नेहेन, दानेन, मान्येन च पूजितः, तैः वानरैः प्राणाः त्यक्ष्यन्ते। वानरश्रेष्ठाः, एकत्र समागत्य, न वनेषु, न पर्वतेषु, नाश्रमेषु, क्रीडायाः सुखं लप्स्यन्ते। स्वामिनः विपत्त्या दुःखार्ता, पुत्रैः, दारैः, मन्त्रिभिः सह, पर्वतशिखरात्, समभूमौ, विषमे स्थले च पतिष्यन्ति। विषं सेविष्यन्ति, प्रेक्ष्यन्ति, अग्निम् प्रविशन्ति, उपवासं वा शस्त्रं वा गृह्णन्ति वानराः। मम गमनानन्तरं महद् रोदनं भविष्यति, इक्ष्वाकुवंशस्य विनाशः, वानराणां च क्षयः। तस्मात् अहं न प्रतियास्यामि किष्किन्धां विना मैथिल्या; न शक्नोमि सुग्रीवं दृष्टुं विना सीतया। यदि अहं न प्रतियास्यामि, तौ धर्मात्मानौ रामलक्ष्मणौ, शीघ्रगामिनश्च वानराः, आशां कृत्वा स्थास्यन्ति। हस्तेन वा मुखेन वा आहारं गृहित्वा, मूलफलभोजनः, वनवासं करिष्यामि, यदि न पश्यामि जनकात्मजाम्। सागरतटप्रदेशे, मूलफलतोयसम्पन्ने स्थले, अग्निं प्रज्वाल्य, अरण्युत्थितेन दारुणा, चितां स्थापयित्वा प्रविशेयम्। अथवा, ध्याननिष्ठः तिष्ठन्, तपस्यायाम् अभिरतः, काकचोराः मृगाः वा मम शरीरं खादिष्यन्ति। एवं मुनिभिः अपि दृष्टं गमनं; तस्मात् मम चित्तं निश्चितम्—यदि न पश्यामि जानकीं, जलं प्रविशेयम्। उत्तममूलानि, पुण्यानि, कीर्त्या यशसा च भूषितानि, या सीता, यां अहम् अन्विष्यामि, सा चिरकालं मम दृष्टेः वियुक्ता भविष्यति। व्रती भविष्यामि, नियमपरायणः, मूलफलाशनः, न प्रतियास्यामि विना तां कृष्णलोचनां। यदि तु प्रतियास्यामि विना सीतया, अङ्गदः सर्वे च वानराः न जीविष्यन्ति। विनाशः बहून् दोषान् जनयति, जीवनं तु शुभफलप्रदं; तस्मात् जीवनं रक्षिष्यामि, यतः संगमः निश्चितः। एवं बहुविधं दुःखं मनसि धारयन्, बलवान् वानरः शोकस्य अन्तं न प्राप। ततो हनुमान् धैर्यं पुनरुपलभ्य, निश्चितवान्—'अहं रावणं दशग्रीवं बलवन्तं हनिष्यामि; अपहृता अपि सीता प्रत्यपनीयिष्ये। अथवा, तम् आदाय, सागरं लङ्घित्वा, रामाय आनयिष्यामि, यथा मृगः मृगराजाय नीयते।' एवं चिन्तयन्, अदृष्ट्वा सीताम्, हनुमान् मनसा ध्यायन्, शोकसन्तप्तः, पुनः पुनः चिन्तयामास। यावत् न पश्यामि सीतां रामपत्नीं विश्रुतां, तावत् पुनः पुनः लङ्कापुर्यां अन्वेषयिष्यामि। यदि सम्पातेः वचनानुसारं प्रतियास्यामि विना रामपत्नीं, रघुनन्दनः सर्वान् वानरान् दाहयिष्यति। अतः, अत्रैव भोजनसंयम्य, इन्द्रियसंयतः स्थास्यामि; मम कारणेन न सर्वे नरवानराः नश्येयुः।