हनूमान् तदा चिन्तया परिप्लुतचित्तः स्वान्तरे दुःखमगाधमभ्यविन्दत्। स विचिन्तयन् स्वयम् एवमब्रवीत्—"सीता वैदेही मिथिलाकुमारी बहुविधं रुदती 'हे राम! हे लक्ष्मण! हे अयोध्ये!' इत्युच्चैः सम्भवतः शरीरमत्यजत्। अथवा, सा रावणस्य निवासे कुतश्चित् बद्धा, बकुलस्य पिञ्जरे वधूशारिका इव, महतीं विलापमुपगता। जनककुलसम्भूता सा पतिस्नेहसमन्विता, कमलदललोचनाभ्यामलिका, रमणीया रामपत्नी, कथं रावणवशे पतिता स्यात्? यदि सा नष्टा, विनष्टा, मृतवा वा जनकात्मजा, रामस्य प्रिया, तर्हि तद्वृत्तं निवेदयितुं न युक्तम्। यदि निवेदयामि, दोषः; यदि न निवेदयामि, तदपि दोषः। किमत्र कर्तव्यं? एषा मे महती विपत्तिरुपस्थिताऽस्ति। एवं स्थिते पुनः हनूमान् यथाकालं यथायोग्यं कर्तव्यं विचारयामास। यदि अहम् अत्रैव सीतां अदृष्ट्वा किष्किन्धां वानराधिपपुरीं प्रतिनिवर्ते, तर्हि कः मे प्रयोजनस्य सिद्धिः? व्यर्थमेव सागरस्यान्तरं तीर्णं, लङ्कायां प्रवेशः, राक्षसानां दर्शनं च। किं सोग्रीवो वक्ष्यति? किं वानरसमूहम्? किं दशरथात्मजौ रामलक्ष्मणौ, यदि अहम् किष्किन्धां प्रतिनिवर्ते? यदि गत्वा काकुत्स्थाय कटुं वचनं ब्रूयाम्—'न मया सीता दृष्टा'—तर्हि स जीवितं त्यक्ष्यति। तादृशं कठोरं, क्रूरं, तीक्ष्णं, दुःखकरं, इन्द्रियदुःखदं वचनं श्रुत्वा, सीतायाः विषये, स न जीविष्यति। तम् एवं व्यथितमनसं मृत्युवशमुपगतं दृष्ट्वा, भक्तिमान् बुद्धिमान् लक्ष्मणोऽपि न जीविष्यति। भ्रातृविनाशं श्रुत्वा भरतः अपि प्राणान् त्यक्ष्यति; भरते मृते शत्रुघ्नः अपि न जीविष्यति। पुत्रेषु मृतेषु ताः मातरः—कौसल्या, सुमित्रा, कैकेयी—न सन्देहः, न जीविष्यन्ति। सुग्रीवः अपि, सत्यसंधः कृतज्ञो वानराधिपः, रामं तादृशं दृष्ट्वा, ततः प्राणान् त्यक्ष्यति। रमापि, पतिग्रहेण संतप्ता, शोकसमन्विता, निःसुखा, तपस्यासक्ता, जीवितं त्यक्ष्यति। तारा अपि, वलिना दुःखिता, शोकसम्पीडिता, न जीविष्यति। मातृपितृवियोगेन, सुग्रीवविपत्त्या च, कुमारः अङ्गदः अपि प्राणान् त्यक्ष्यति। स्वामिनः शोकवशात् वानराः वनौकसः करैः पाणिभिः शिरांसि ताडयिष्यन्ति। वानराधिपतेः कृपया, दानेन, मानसंमानैश्च सम्पूजिताः वानराः अपि प्राणान् त्यक्ष्यन्ति। वानरयूथपाः समागत्य, न पुनः वनानि, गिरिं, आश्रमांश्च क्रीडायाः सुखं लप्स्यन्ते। स्वामिनः विपत्त्या दुःखिताः, पुत्रैः, भार्याभिः, मन्त्रिभिश्च सह, ते गिरिशिखरात्, समतले, विषमे स्थले च आत्मानं क्षिपन्ति। वानराः विषं, प्रपतनं, अग्निप्रवेशं, उपवासं, शस्त्रग्रहणं वा प्राप्स्यन्ति। मम गमनानन्तरं घोरः क्रन्दः भविष्यति; इक्ष्वाकुवंशविनाशः, वनौकसां च नाशः। तस्मात् अहम् अत्रैव किष्किन्धां प्रतिन न गमिष्यामि; मैथिल्याः विना सुग्रीवं द्रष्टुं न शक्नोमि। यदि अहम् अत्र न प्रतिनिवर्ते, तर्हि ते धर्मात्मनौ, महाबलौ रामलक्ष्मणौ, तथा शीघ्रगामिनो वानराः अपि प्रतीक्षां करिष्यन्ति। हस्तेन वा मुखेन वा आहारं गृह्णन्, मूलफलाशनः वने वत्स्यामि, यदि जनकात्मजां न पश्यामि। सागरसमीपे देशे, मूलफलतोयसम्पन्ने, चितां निर्माय, अरन्यसमिद्धे अग्नौ प्रवेक्ष्यामि। अथवा, ध्यानासक्तः तपोव्रती भूत्वा, काकैः मृगैः च मम शरीरं खादिष्यते। एवं मुनिभिः अपि दृष्टः प्रकारः—यदि न जनकात्मजां पश्यामि, तर्हि जलं प्रवेक्ष्यामि। मूलैः उत्तमैः, पुण्यैः, कीर्तिमाल्यैः भूषिता या सीता, या मया विचिन्यते, सा चिरकालं न लभ्यते। व्रती भूत्वा, संयतः, मूलफलभोजनः, तां श्यामलोचनां विना न प्रतिनिवर्तिष्ये। यदि तु प्रतिनिवर्ते, सीतां न लभमानः, तर्हि अङ्गदः सर्वे च वानराः न जीविष्यन्ति। विनाशः बहुविधदोषकरः, जीवनं पुनः शुभदायकम्; तस्मात् आत्मानं रक्षिष्यामि, पुनर्मिलनं नूनं भविष्यति। एवं बहुविधं दुःखं मनसि धारयन् बलवान् वानरः दुःखस्य पारं न प्राप। ततः धैर्यं समालभ्य, स्थितप्रज्ञः वानरः पुनरचिन्तयत्—'रावणं दशग्रीवं महाबलिनं हनिष्यामि; सीता हृता, किन्तु प्रत्याह्रियते।' अथवा, तं गृहीत्वा, सागरं लङ्घयित्वा, रामाय आनयिष्यामि, यथा पशुः पशुपतेः समीपं नीयते। एवं चिन्तार्णवे निमग्नः, अदृष्ट्वा सीतां, वानरः, ध्यानशोकपरिप्लुतहृदयः, पुनः विचारयामास। 'यावत् न सीतां रामपत्नीं प्रख्यातां पश्यामि, तावत् पुनः पुनः लङ्कां विचिन्वे।' यदि सम्पत्युक्तं वचनं अनुसृत्य, रामाय विना भार्यां प्रतिनिवर्ते, तर्हि रघुवंशजः सर्वान् वानरान् दहेदिति।