हनुमान् वायुपुत्रः तदा रावणस्य राजधन्यां विचरन्, मनोहरनितम्बाः पूर्णचन्द्रमुख्यः सर्पकन्याः अपश्यत्, किन्तु जनकात्मजान् न ददर्श। ताः सर्पकन्याः राक्षसाधिपेन बलात् गृहीतान् अपश्यत्, तु जनकस्य प्रियतमा कन्या तत्र न दृश्यते स्म। बलवाञ् हनुमान् ताः महाभागाः स्त्रियः दृष्ट्वा, सीतां तत्र न पश्यन्, विषण्णचित्तः अभवत्। वानरयूथपानां प्रयत्नं च समुद्रस्य लङ्घनं च व्यर्थमिति पश्यन्, वायुसूनुः पुनः चिन्तायाम् अपतत्। तस्मिन्न् विमानात् अवतीर्य, शोकेन अभिभूतः हनुमान् गम्भीरमतिर्भूत्वा बहु चिन्तयामास। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिप्रणीतायां सुन्दरकाण्डे त्रयोदशः सर्गः पठ्यते। ततः वानरयूथपः शीघ्रगामी हनुमान् तस्मात् प्रासादात् परिखाम् प्रति उत्पपात, घनान्तरे विद्युल्लता इव सञ्चलन्। रावणनिवेशनानि सर्वाणि विचित्य, हनुमान् सीतां न दृष्ट्वा, वानरः इदं वचनम् उवाच— "लङ्का मया सम्यग् अन्वेषिता रामस्य प्रियतमा सीता द्रष्टव्या इति, किन्तु वैदेही, या सर्वाङ्गसुशोभिता, न दृश्यते। ह्रदाः सरः सरितः प्रवाहाः वह्निमार्गाः, कर्दमवनानि गिरिदुर्गाणि च—सर्वं भूमिम् अन्वेष्य, जानकी न दृश्यते। अत्र सम्पातिना गृध्रराजेन सीता रावणनिवासे इति उक्ता, सा न दृश्यते—किम् एतत्? कच्चित् सीता वैदेही जनकात्मजा, रावणेन अनाथा बलात् गृहीता, नष्टा वा मृतापि वा? अथवा राक्षसेन त्वरया हृता, रामबाणैः भीता, मार्गमध्ये भूमौ पतिता? अथवा सिद्धमार्गे नीतायाः, सा महाभागा सागरं दृष्ट्वा, भयात् पतिता? रावणबलात् बाहुभ्यां पीडिता, सा विशाललोचना जीवितम् उत्सृज्यतीति मे मन्ये। अवश्या एव समुद्रलङ्घनेन नीयमाना, जनकात्मजा संघर्षन्ती सागरे पतिता। अथवा रावणः पापात्मा, धर्मचारिणीं रक्षन्तीं सीतां अनाथां, भक्षितवान्? अथवा राक्षसपत्नेयः कृष्णलोचनाः, पापसङ्कल्पाः, ताम् निर्दोषां सीताम् उपभुक्तवन्त्यः? "हा राम! हा लक्ष्मण! हा अयोध्ये!" इति बहुधा विलपन्ती, मिथिलाकुमारी वैदेही देहम् उत्सृज्यतीति। अथवा रावणनिवासे कुतश्चिद् बद्धा, बहु विलपन्ती शुकशाविका इव पञ्जरे स्थितेति। जनककुलसम्भवा सा तन्वी रामपत्नी, पद्मपत्रनयना, कथं रावणवशं गता? नष्टा वा विनष्टा वा मृतापि वा सा जनकात्मजा रामपत्नी, एषा वार्ता न वक्तव्या। यदि वदामि दोषः, न वदामि दोषः; किम् कर्तव्यम्? इयं मे सन्देहः संप्राप्तः। एवम् स्थिते पुनः हनुमान् यदुक्तकालं युक्तं च कार्यं, तद् विचिन्तयामास। यदि अहम् अत्रतः वानरनगरीं न दृष्ट्वा सीतां प्रतिनिवर्ते, तर्हि मम किम् अर्थसिद्धिः? समुद्रलङ्घनं, लङ्कायाः प्रवेशः, राक्षसानां दर्शनं च व्यर्थं भविष्यति। सुग्रीवः किम् वक्ष्यति? वानरसमूहम् अथ दशरथात्मजौ तौ किम् वक्ष्यतः, यदि अहम् किष्किन्धां प्रतिनिवर्ते? यदि गत्वा काकुत्स्थाय कठोरं वचः वदामि—"न मया सीता दृष्टा"—तर्हि सः प्राणान् त्यक्ष्यति। एवं कठोरं, क्रूरं, तीक्ष्णं, दुःखदं वचनं सीतासंबन्धि श्रोतुं सः जीवितुं न शक्नोति। तं तथा मृत्युपाशेन गृहीतम् दृष्ट्वा, भक्तः बुद्धिमान् लक्ष्मणः अपि जीवितुं न शक्नोति। तयोः भ्रातृविनाशं श्रुत्वा भरतः अपि प्राणान् त्यक्ष्यति; भरतं मृतं दृष्ट्वा शत्रुघ्नः अपि जीवितुं न शक्नोति। तत् पुत्रविनाशं दृष्ट्वा मातरः कौसल्या सुमित्रा कैकेयी च न जीविष्यन्ति, न संशयः। सुग्रीवः अपि धर्मात्मा कृतज्ञः वानराधिपः, रामम् एवं स्थितम् दृष्ट्वा, प्राणान् त्यक्ष्यति। रुमा अपि पतिसंतापेन संतप्ता, दुःखिता, शोकार्ता, अल्पसुखा, तपस्विनी, प्राणान् त्यक्ष्यति। तारा अपि वानरपत्नी, वालिसंतापेन शोकार्ता, न जीविष्यति। मातृपितृवियोगेन सुग्रीवविपत्त्या च, कुमारः अङ्गदः अपि प्राणान् त्यक्ष्यति। स्वामिनं विनष्टम् श्रुत्वा, वानराः वनवासिनः शोकाकुलाः, हस्तैर् मुष्टिभिः शिरांसि ताडयिष्यन्ति। महात्मना वानरपतिना स्नेहेन दानेन मान्येन च पालिता वानराः प्राणान् त्यक्ष्यन्ति। वानरयूथपाः समेता, वनेषु गिरिषु आश्रमेषु च क्रीडां न करिष्यन्ति। स्वामिनः विपत्त्या दुःखिता, पुत्रैः भार्याभिः मन्त्रिभिश्च सह, ते वानराः पर्वतशिखरेभ्यः, समभूमौ, विषमे स्थले च आत्मानं क्षिपन्ति। एवं हनुमानः दुःखेन क्लिष्टः, बहु चिन्तया आकुलः, किं कर्तव्यमिति पुनः पुनः मनसि विचिन्तयामास।