ततः सगरस्य पुत्रैः पृथिव्यां विदार्यमाणायां महती शब्दोऽभवत्, यथा भीमस्तनितनिस्वनः। ते सर्वे सगरपुत्राः पृथिवीं विदार्य समन्तात् परिभ्रम्य पितरं प्राज्ञं सगरं वाक्यमूचुः— "सर्वां पृथिवीं वयम् अतिक्रान्ताः, सर्वे च बलवन्तो देवदानवराक्षसपिशाचसर्पनागाश्च निहताः। न तु तवाश्वं पश्यामः, नापि तं यः तं नीतवान्; किं कर्तव्यमिति त्वया विचिन्त्यताम्।" तद्वाक्यं श्रुत्वा सगरः राजर्षिः क्रोधसंयुक्तः राघवश्रेष्ठ तं प्रत्युवाच— "पुनः खादध्वं शुभमस्तु, पृथिव्याः पृष्ठं विदार्यताम्। यदा तं अश्वहरं प्राप्स्यथ, तदा कृतार्थाः प्रत्यागच्छत।" पितुः सगरस्य महात्मनः आदेशं प्राप्य षष्टिसहस्राणि पुत्राः वेगेन अधःपातालं प्रति प्रस्थिताः। खनन्तः ते महान्तं गजेन्द्रं पर्वतसन्निभं विकटनेत्रं पृथिवीं धारयन्तं ददृशुः। स महान् विकटनेत्रो गजः समग्रां पृथिवीं गिरिवनयुतां शिरसा बिभ्रद् दृश्यते स्म। यदा स गजेन्द्रः क्लान्तः विश्रामाय शिरः कम्पयति दिशाम् संध्ये, तदा पृथिव्यां कम्पनं भवति, हे काकुत्स्थ। तं दिशां रक्षः महागजं सम्मान्य, प्रदक्षिणीकृत्य, ते पुनः पातालं विविशुः। पूर्वदिग्भेदं कृत्वा दक्षिणामपि दिशं विदार्य, तत्रापि महान्तं गजं ददृशुः। तं महात्मानं महापद्माख्यं पर्वतसन्निभं पृथिवीं शिरसा बिभ्रतं दृष्ट्वा, ते विस्मयमगमन्। तमपि प्रदक्षिणीकृत्य सगरस्य पुत्राः पश्चिमां दिशं विदार्य प्रविश्य, तत्रापि सुमहान् सौमनसः दिग्गजः पर्वतसन्निभः दृष्टः। तमपि प्रदक्षिणीकृत्य, पृष्ट्वा, तं निर्भयं ज्ञात्वा, सोमदिशं प्रति खनितुम् आरब्धाः। उत्तरदिशि च, हे रघुवंशश्रेष्ठ, शुभ्रवर्णं भद्रं दिग्गजं पुण्यरूपं पृथिवीं बिभ्रन्तं दृष्टवन्तः। तमपि पूजयित्वा प्रदक्षिणं च कृत्वा, षष्टिसहस्रपुत्राः पृथिव्याः पृष्ठं विदार्य प्रस्थिताः। ततः प्रख्यातायां ईशान्यां दिशि सगरपुत्राः कोपसंयुक्ताः पृथिवीं पुनः खनितुम् आरब्धाः। तत्र सर्वे महात्मानः वीर्यवन्तः सगरपुत्राः कपिलं सनातनं वासुदेवं दृष्टवन्तः। तस्य समीपे हयमपि विचरन्तं दृष्ट्वा, सर्वे अतुलं हर्षं प्रापुर्, हे राघव। यं यज्ञविघ्नकर्तारं ज्ञात्वा, क्रोधसंयुक्तनेत्राः, कुदालप्लवद्रुमशिलाः गृह्य, तं प्रति धावन्ति। क्रुद्धाः सागरपुत्राः शब्दं कुर्वन्तः "तिष्ठ तिष्ठ! त्वया अस्माकं यज्ञाश्वः हृतः!" इति उच्चैः अब्रुवन्। "दुष्टात्मन्! विद्धि नः सगरस्य पुत्रान् आगतान्!" इति च वदन्तः। तेषां वचनं श्रुत्वा कपिलः, हे राघव, महतीं क्रोधज्वालामुत्सृज्य, भीमं शब्दं मुमोच। तदा तेन अप्रमेयात्मना महात्मना कपिलेन सर्वे सगरपुत्राः, हे काकुत्स्थ, भस्मसात्कृताः। इदानीं श्रीवाल्मीकिरामायणस्य बालकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः प्रवक्ष्यामि। सगरः, स्वपुत्राणां चिरकालगतिं ज्ञात्वा, तेजस्विनं पौत्रं प्रति वाक्यमुवाच— "त्वं वीर्यवान्, ज्ञानसम्पन्नः, पितृपदैः सुसमः तेजसा च। येन मार्गेण अश्वः नीतः, तं पितृपथं अन्विष्य।" "पृथिव्यां बलवन्तः प्राणिनः निवसन्ति; तेषां प्रतिरोधाय खड्गं धनुः च गृह्य। ये पूज्या, तान् नमित्वा, विघ्नकर्तॄन् अपि हत्वा, यज्ञं कृत्वा सफलः प्रत्यागच्छ।" इति महात्मना सगरस्य उक्तः, तेजस्वी अंशुमान् शीघ्रं धनुः खड्गं च आदाय, लघुपदेन प्रस्थितः। स पितामहैः खनितं पन्थानं प्रविश्य, राज्ञा प्रेरितः, महात्मभिः पूर्वैः पितृभिः साकं पातालं प्रविवेश। तत्र देवदानवयक्षपिशाचपक्षिसर्पैः पूजितः महाबलः दिग्गजं दृष्ट्वा, तम् आदरात् प्रदक्षिणीकृत्य, कुशलं पृष्ट्वा, पितॄन् च अश्वहरं च अपृच्छत्। तदा दिग्गजः प्राज्ञः महात्मा प्रत्युवाच— "अंशुमन्, तव कार्यं सफलं, अश्वसहितः शीघ्रं प्रत्यागमिष्यसि।" तद्वचनं श्रुत्वा, स सर्वान् दिग्गजान् यथाक्रमं पृच्छन्, तैः सर्वैः वाक्यविशारदैः पूजितः, "त्वमश्वेन सह प्रत्यागमिष्यसि" इति श्रुत्वा, शीघ्रगामी स तत्र यत्र पितामहाः सगरपुत्राः भस्मीकृताः, तत्र गतः। तत्र, नातिदूरे, स पुरुषव्याघ्रः दुःखशोकसमन्वितः, मुक्ताश्वं विचरन्तं दृष्ट्वा, महान् शोकः सम्प्राप्तः, स तेषां निधनं दृष्ट्वा महता शोकेन आक्रन्दयामास।