व्यासः वाल्मीकीः तं दृष्ट्वा त्वरितं समुत्थाय वाचं नियंत्रयित्वा, नमस्कृत्य च, सर्वत्र विस्मयेन पूर्णः स्थितः। तस्मिन् देवता यः सदा पूज्यते, तं जलार्घ्यैः, आसनेन च, नमस्कारैः च सम्मानितवान्, तस्मिन् नमस्य च, तस्य कल्याणं पृष्टवान्। ततोऽसौ भाग्यशालीः, सम्मानित आसने उपविष्टः, वाल्मीकीं अपि आसनं प्रदास्यति। ब्रह्मणा अनुमतिं प्राप्य, सः अपि आसने उपविष्टः, तदा सर्वप्राणिनां ईश्वरः दृष्टिगोचरः अभवत्। सः तस्मिन् घटनायाम् मनः संलग्नं कृत्वा, वाल्मीकीः ध्यानं प्रविष्टः, दुष्टहृदयस्य क्रूरकृत्यं चिन्तयामास। यः प्रियकंठः क्रौञ्चपक्षी हतान् दृष्ट्वा, तस्य हान्याः विषादं अनुभवन्, पुनः तं स्तोत्रं गाथायाः रूपेण गायन्। पुनः, मनः शोकसागरे निमग्नं कृत्वा, ब्रह्मा हंसमुखः, प्रमुखसाधकायाः प्रति वदति, “एषः श्लोकः यथा रचितः तद्वद् स्थास्यति; अत्र विचारणायाः आवश्यकता नास्ति। मम इच्छया, हे साधक, एषा सरस्वती तव अन्तः प्रवृत्ता अस्ति। सम्पूर्णं रामकथां रचय, हे श्रेष्ठ साधक, धर्मज्ञः च बुद्धिमान् च प्रभुः, जगति। यः रामस्य, सुमित्रेः, सर्वेषां राक्षसाणां, वैदेह्याः च यत् अपि घटितम्—सर्वं ज्ञायते; तव वचने कदापि मिथ्या न भविष्यति। रामस्य पवित्रकथा, छन्दसः बन्धितं च, पृथिव्यां पर्वतैः नदिभिः च यावत् स्थास्यति। यावत् तव रचितं रामकथा गीयते, तावत् रामायणस्य कथा जनपदेषु प्रवृत्तिः भविष्यति। तस्मिन् कालखण्डे, उपरि च अधः च, त्वं जनपदेषु निवसिष्यसि; इत्युक्त्वा, भाग्यशाली ब्रह्मा तत्र विलीनः अभवत्, तथा वाल्मीकीः च तस्य शिष्यानां सह विस्मितः प्रस्थानं कृतवान्। ततः सर्वे तस्य शिष्याः तं श्लोकं पुनः पुनः गायन्ति, आनन्दिताः च अत्यन्त विस्मिताः च। यः महान् साधकः चतुर्दलमयी मीटरं गीयते, तस्य पुनरुत्तारणेन, शोकः श्लोकं रूपं प्राप्यते। एषः संकल्पः वाल्मीकीः शुद्धमनसः उत्पन्नः, “अहं सम्पूर्णं रामायणं एतेषां श्लोकानां रूपेण रचिष्यामि।” उत्तमविषयैः, अर्थैः, च pleasant वाक्यैः, रामस्य कीर्तिं वर्धयन्, सममात्राणां श्लोकानां सह, प्रसिद्धः साधकः महाकाव्यं रचयति यः कीर्तिं ददाति। यथाप्रयुक्तं योजनेन, समुचितं च वाक्यं, श्रूयताम् रघुस्युतस्य कथा, साधकस्य द्वारा रचितं, दशमुखस्य हननं विषये। अत्र तृतीयः खण्डः श्रूयताम्, महाकाव्ये वाल्मीकी रामायणे, बालकाण्डे, तृतीयः सर्गः। सर्वाणि घटनानि श्रुत्वा, धर्मपूर्णं च अर्थपूर्णं च, लाभदायकं च, सः पुनः स्पष्टं ज्ञातुं यः ज्ञानी सः यत् रामायाम् घटितम्। सः जलस्नानं कृत्वा, दर्भघासे स्थितः, हस्तयोः संकल्पयित्वा, धर्मानुसारं घटनानां मार्गं अन्वेष्टुम् आरभते। सः सर्वं निरीक्षते—स्मितं, भाषणं, चालनं, च सर्वं क्रियाः—संपूर्णं च उचितं, धर्मबलात्। तथा यः रामस्य घटितं, सत्ये स्थिरं, यः वनं गच्छति तस्य पत्नी च भ्राता सह, एषः अपि निरीक्षितः। ततः योगस्थः, धर्मात्मा सः सर्वं यत् तत्र गतं, यथा फलस्य हस्ते, दृष्ट्वा स्पष्टं ज्ञायते। यः सर्वं यथार्थं दृष्ट्वा, विवेकतः, महान् मनः, सम्पूर्णं रमणीयं रामकथां रचयितुं संकल्पितः। कामैः, धनैः, धर्मैः च युक्तः, धर्मस्य गुणैः च विस्तृतः, सः सर्वेभ्यः श्रुतिभ्यः समुद्रवत् रत्नैः समृद्धः आभासितः। यथा पूर्वं महान् साधकः नारदः द्वारा वर्णितं, तेन वाल्मीकीः रघुवंशस्य कथा रचयति। रामस्य जन्म, तस्य महावीर्यं, सर्वत्र प्रियं, जनानां प्रियः, धैर्यं, सौम्यं, सत्यस्वभावः—विभिन्नाः अद्भुतकथाः, विश्वामित्रस्य साहाय्यं, जानकी विवाहं, धनुषं भङ्गं—रामस्य च परशुरामस्य विवादः, दशरथस्य गुणाः, रामस्य अभिषेकः, कैकेयी च दुष्कृत्यम्। रामस्य अभिषेकस्य विघटनं, तस्य निर्वासनं, राज्ञः शोकं च विलापं, तथा तस्य परलोकं गमनं—जनानां शोकः, तेषां निष्कासनं, निःशादराजस्य सह संवादः, रथचालकस्य प्रत्यागमनं। गङ्गां पारं गत्वा, भारद्वाजस्य सह भेंटं, भारद्वाजेन प्रदत्तं अनुमतिः, चित्रीकूटस्य दर्शनं। गृहं निर्माणं, भरतः आगमनं, रामस्य प्रेरणां च, पितुः जलार्घ्यं च। चरणकमलस्य अभिषेकः, नन्दिग्रामे निवासः, दण्डकवनं गमनं, तथा विराधस्य हननं। शरभङ्गस्य भेंटं, सुतिक्ष्णस्य सह भेंटं, अनुसूयायाः कथा, च सुगन्धितं च तेलं प्रदत्तम्। आगस्त्यस्य सह भेंटं, धनुषं प्राप्य, शूर्पणखायाः सह संवादः, तथा तस्य विकृति। खरस्य च त्रिशिरसः हननं, रावणस्य उदयः, मारीचस्य हननं, तथा वैदेह्याः अपहरणम्। एवं तस्य महाकाव्यस्य रचना सम्पूर्णं रामायणं गीयते।