हनूमान्, वायुपुत्रः, तदा जगतः अतुल्यरूपधराः स्त्रियः अपश्यत्, या अपि दिव्याङ्गनाभ्यः श्रेयसीः आसन्, किन्तु रामस्य प्रियतमा न दृष्टा। सः सुन्दरस्फिग्दर्शिन्यः फुल्लचन्द्रननाः नागकन्याः अपि अपश्यत्, किन्तु जनकात्मजा न दृष्ता। नागकन्याः, याः राक्षसराजेन बलात् गृहीताः, अपि दृष्टाः, किन्तु जनकस्य प्रियदुहिता न दृष्टा। स महाबाहुः हनूमान्, वायुपुत्रः, ताः महात्मन्यः स्त्रियः दृष्ट्वा अपि तां न अपश्यत्, तदा सः विषण्णः अभवत्। कपिश्रेष्ठानां प्रयत्नं च सागरस्य च लङ्घनं व्यर्थम् इति दृष्ट्वा, वायुपुत्रः पुनः विचारं प्रविवेश। हनूमान्, वायुपुत्रः, भवनात् अवतीर्य, शोकाभिभूतः, गभीरचिन्तायाम् अपतत्। एवमस्ति श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना विरचिते सुन्दरकाण्डे त्रयोदशः सर्गः पाठ्यते। तदा हनूमान्, वेगवान् कपिश्रेष्ठः, भवनात् प्राकारं प्रति उत्पपात, मेघान्तर्गतविद्युतिव यथाऽचलन्। रावणस्य निवासान् अनुशील्य, हनूमान् सीतां न अपश्यत्, तदा सः कपिः इदं वचनम् उवाच— "मया लङ्का सम्यग्विचिता, रामस्य प्रियतमा अन्विष्यते; तथापि अहं वैदेहीं सीतां सर्वाङ्गसुशोभनां न पश्यामि।" सरांसि, तडागानि, सरितः, नदीः, प्रवाहांश्च, पल्वलवनानि, पर्वतनिकेतनानि च सर्वाणि विचित्य, अहं जानकीं न पश्यामि। सम्पातिना गृध्रराजेन अत्र रावणनिवासे सीता इति उक्तम्, किन्तु सा न दृश्यते—किमर्थम्? "कच्चित् सा सीता, वैदेही, जनकात्मजा, अनाथा रावणेन बलात् गृहीता, नष्टा वा?" इति चिन्तयन् हनूमान् मनसा व्याकुलः अभवत्। "अपि वा, सा राक्षसेन शीघ्रं हृता, रामबाणैः भीता, मध्ये पतिता?" "वा, सिद्धमार्गे वह्यमानायाः, सा महाभागा, सागरे दृष्टे, हृदयं भग्नम्, पतिता?" "रावणबलात् बाहुपीडनात्, सा विशालाक्षी प्राणा जहाति इति मन्ये।" "सागरं परं वह्यमाना, जनकात्मजा संघर्षन्ती, सागरं पतिता?" "वा, रावणः, पापात्मा, तां तपस्विनीं, रक्षन्तीं धर्मं, अनाथां, भग्नां, भक्षयामास?" "वा, राक्षसपत्नीः, कृष्णलोचनाः, दुष्टचित्ताः, तां निर्दोषां भक्षयन्ति?" "वा, सा मिथिलात्मजा, 'हा राम! हा लक्ष्मण! हा अयोध्ये!' इति विलप्य, शरीरं त्यक्तवती?" "वा, रावणनिवासे क्वचित् बद्धा, या शोकातिरेकात् पिञ्जरस्थशारिकेव विलपति?" "जनकवंशसम्भूता सा, सुकेशी रामपत्नी, कथमिव कमललोचना रावणवशे पतिता?" "नष्टा वा, विनष्टा वा, मृतापि वा, सा जानकी, रामपत्नी, एतद् न वक्तव्यम्।" "वदामि चेत् दोषः, न वदामि चेत् अपि दोषः; किं कार्यं? इदं द्विविधं संप्राप्तम्।" एवं स्थिते, हनूमान् पुनः विचिन्त्य, यत् कर्तव्यं तदनुचिन्तयामास। "अत्र सीतां अदृष्ट्वा यदि अहं कपिराजपुरीं प्रतिनिवर्ते, तर्हि किम् अर्थं मम साधितं?" "अव्यर्था स्यात् सागरलङ्घनं, लङ्कायाः प्रवेशः, राक्षसानां च दर्शनम्।" "सुग्रीवः किं वदेत्? कपिसंघः किं वदेत्? दशरथात्मजौ तौ किं वदेताम्, यदि अहं किष्किन्धां प्रत्यागच्छेयम्?" "यदि अहं ककुत्स्थं प्रति कठोरं वचनं वदामि, 'न अहं सीतां दृष्टवान्' इति, तर्हि सः प्राणान् त्यक्ष्यति।" "एवं कठोरं, अमर्षणीयं, तीक्ष्णं, दुःखदं वचनं श्रुत्वा, सः रामः न जीविष्यति।" "तं मृत्युपाशेन आक्रान्तं दृष्ट्वा, भक्तिमान् लक्ष्मणः अपि न जीविष्यति।" "तयोः भ्रातृवधं श्रुत्वा, भरतः अपि न जीवेत्; भरतं मृतं दृष्ट्वा, शत्रुघ्नः अपि न जीवेत्।" "पुत्रान् मृतान् दृष्ट्वा, मातरः—कौसल्या, सुमित्रा, कैकेयी—अपि न जीविष्यन्ति, न संशयः।" "सुग्रीवः अपि, कृतज्ञः, सत्यवाग्, कपिप्रभुः, रामस्य तादृशं दुःखं दृष्ट्वा, प्राणान् त्यक्ष्यति।" "रुमाऽपि, पतिग्रहेण क्लिष्टा, दुःखिता, शोकातुरा, अनन्दिता, तपोयुक्ता, प्राणान् त्यक्ष्यति।" "तारा अपि, वलिनः शोकात् क्षीणा, दुःखवशेन, न जीवेत्।" "पितृवियोगं, सुग्रीवस्य च विपत्तिं दृष्ट्वा, अङ्गदः अपि प्राणान् त्यक्ष्यति।" "स्वामिनः वियोगात् व्याकुलाः वनकपयः, हस्तताडनैः शिरांसि ताडयन्ति।" "सुग्रीवेन स्नेहेन, दानेन, मान्येन च पूजिताः कपयः, प्राणान् त्यक्ष्यन्ति।" "कपिश्रेष्ठाः, समागत्य, वनानि, गिरयः, आश्रमाः च, तत्र क्रीडां न प्राप्स्यन्ति।" एवं हनूमान्, सीतां न दृष्ट्वा, शोकसन्तप्तः, चिन्तायाम् निमग्नः, किं कर्तव्यं इति मनसा विचिन्तयन् तिष्ठति।