हनुमान् महाबलवान् तदा स्वचित्ते धैर्यस्य महत्त्वं चिन्तयन् आत्मनः मनसि विचारयामास—"धैर्यं हि श्रेयसः मूलं, धैर्येणैव परमानन्दः लभ्यते। यत्र यत्र नान्वेष्टं, तत्र पुनः अन्वेषणं करिष्यामि।" एवम् निश्चित्य पुनः धैर्येण सर्वेषु अप्रविष्टेषु स्थलेषु अन्वेषणाय प्रवृत्तः। सर्वेषु कार्येषु धैर्यं नित्यमेव सफलतां जनयति, यः कश्चन प्रयत्नः क्रियते, स फलदायकः भवति इति सः निश्चितवान्। तदा हनुमान् रावणस्य अन्तःपुरे दिव्यपानगृहाणि, पुष्पगृहाणि, भूषितकक्ष्याश्च, रमणीयक्रीडागृहाणि च दृष्टवान्। सः अन्तःपुराणि, संकीर्णमार्गान्, सर्वाणि च प्रासादान् निरीक्ष्य, पुनः विचारयन् अन्वेषणं आरब्धवान्। भूमौ स्थितानि गृहाणि, देवगृहाणि, बहिर्गृहाणि च विचरन्, उपरि अधः च गच्छन्, स्थित्वा, गत्वा, कदाचित् विश्राम्य च, सर्वत्र विचिन्वन्। द्वाराणि उद्घाट्य, कपाटानि अपसार्य, प्रविश्य निर्गत्य, कदाचित् पतन्, कदाचित् प्लवमानः इव, सः अन्वेषणं कृतवान्। स महाकपिः हनुमान् रावणस्य अन्तःपुरे एकाङ्गुलचत्वार्यपि स्थानं न अवशेषयत् यत्र न गतवान्। सः अन्तःपुराणि, मार्गान्, वेदिकाः, देवगृहाणि, कूपान्, पद्मवाप्यः च निरीक्ष्य, सर्वं ददर्श। तत्र हनुमान् विविधरूपधारिण्यः विकृतदर्शनाः राक्षसीः दृष्टवान्, परन्तु जनकात्मजान् न ददर्श। अप्सरसः अपि अतुल्यरूपधारिण्यः, सुरसुन्दरीभ्यः अपि श्रेष्ठाः, ताः दृष्ट्वा अपि, रामस्य प्रियतमा न दृष्टा। सुन्दरनितम्बाः पूर्णचन्द्राननाः नागकन्यकाः अपि दृष्टाः, किन्तु जनकात्मजा न दृष्टा। राक्षसराजेन बलात् गृहीतान् नागकन्यकाः अपि दृष्टाः, परन्तु जनकस्य प्रियतमा न दृष्टा। वीर्यवान् वायुपुत्रः हनुमान् ताः महाभागाः स्त्रियः दृष्ट्वा, तां तु न दृष्ट्वा, विषण्णचित्तः अभवत्। कपिश्रेष्ठानां प्रयासं, समुद्रलङ्घनस्य निष्फलत्वं च दृष्ट्वा, वायुपुत्रः पुनः चिन्तायाम् अपतत्। प्रासादात् अवतीर्य, दुःखेन अभिभूतः हनुमान् गाढं विचारयामास। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिप्रणीते सुन्दरकाण्डे त्रयोदशः सर्गः पठ्यते। ततः प्लवङ्गमश्रेष्ठः हनुमान् प्रासादात् वेगवद् विद्युल्लता मेघमध्ये इव प्राकारं प्रति प्लुतः। रावणनिवेशने सर्वत्र अन्वेषणं कृत्वा, सीतां न दृष्ट्वा, हनुमान् इदं वचनम् उवाच—"लङ्कां रामस्य प्रियतमान्वेषणाय मया सर्वतः अन्विष्टम्, किन्तु वैदेहीं, सर्वाङ्गसुशोभितां सीतां, न पश्यामि। सरोवराणि, सरांसि, तडागानि, नद्यः, प्रवाहाः, सरित्प्रदेशाः, पर्वतदुर्गाणि च—सर्वं भूमिम् अन्वेषितवान्, तत्रापि जानकी न दृश्यते। सम्पातिना गृध्रराजेन रावणनिवेशने सीता अस्ति इति उक्तं, साऽत्र न दृश्यते—किमिदं? कच्चित् सा वैदेही जनकात्मजा, अनाथा, बलात् रावणेन हृता, नष्टा वा? कदाचित् राक्षसेन वेगेन ह्रियमानां, रामबाणैः भीता सा, मध्ये पतिता? अथवा सिद्धमार्गेण ह्रियमानां, सागरं दृष्ट्वा, सा महाभागा हृदयेन व्यथिता पतिता? रावणस्य महाबलेन बाहुभ्यां पीडिता सा विशाललोचना प्राणान् त्यक्ता इति मे मन्ये। नूनं समुद्रं लङ्घ्यमानां, संघर्षमाणां, जनकात्मजां पतितां सागरं इति। कदाचित् अयं नीचः रावणः तां तपस्विनीं धर्मरक्षिणीं, अनाथां, सीतां खादितवान्? अथवा राक्षसराजस्य कृष्णलोचनाः भार्याः, दुर्मना अपि, तां निर्दोषां खादितवत्यः? 'हे राम! हे लक्ष्मण! हे अयोध्ये!' इति बहुधा विलपन्ती, मिथिलात्मजा वैदेही शरीरं त्यक्ता इति? कदाचित् रावणनिवेशने किञ्चिद् स्थले निबद्धा, सा या बाला शारिकेव पञ्जरे दुःखेन विलपन्ती वर्तते? जनककुले जाता सा पतिघ्नी, कोमलकटिधरा, पद्मपत्रनयना—कथं रावणस्य वशे पतिता? नष्टा वा, विनष्टा वा, मृतापि वा सा जनकात्मजा, रामपत्नी, एतत् वक्तुं न युक्तम्। यदि वदामि, दोषः; न वदामि, स दोषः। किं कर्तव्यं? इदं मे संप्राप्तं दुष्करं कार्यम्। एवं स्थिते, हनुमान् पुनः यथाकालं यथायोग्यं कर्तव्यं विचारयामास। यदि अहम् इतः गत्वा सीतां अदृष्ट्वा किष्किन्धां वानरराजपुरीं प्रतियामि, तर्हि मम किमर्थं सिद्धं स्यात्? मम समुद्रलङ्घनम्, लङ्कायाः प्रवेशनं, राक्षसानां दर्शनं च व्यर्थं भविष्यति। किम् सुग्रीवः वदेत्? किम् वानरसमूहः? किम् दशरथात्मजौ किम् किष्किन्धायाम् आगतम् माम् दृष्ट्वा वदेताम्? यदि गत्वा काकुत्स्थं कठोरं वचनं वदामि—'न अहं सीतां दृष्टवान्'—तर्हि सः प्राणान् त्यजेत्। तादृशं कठोरं, क्रूरं, तीक्ष्णं, दुःखदं वचनं सीतासंबद्धं शृण्वन् सः न जीवेत्। तं तादृशं दुःखार्तं मृत्युनाभिभूतचित्तं दृष्ट्वा, भक्तिमान् लक्ष्मणोऽपि न जीवेत्। एवं हनुमान् धैर्येन पुनः पुनः अन्वेषणं कुर्वन्, दुःखेन अभिभूतः, किं कर्तव्यम् इति विचारयन्, सीतायाः अन्वेषणाय पुनः चित्तं समादधत्।