प्रजापतेः वचनं श्रुत्वा त्रयस्त्रिंशद् उत्तमाः देवाः परमं हर्षं प्राप्ताः, यथागता यथागतं पुनः प्रतिनिवृत्ताः। ततः सगरपुत्राणां महती घोषः समुत्पन्नः, पृथिव्यां विदारितायां गर्जनासमः शब्दः अभवत्। ततो भूमिं सर्वतः विदार्य, सर्वे सगरपुत्राः एकत्रिताः पितरं अभ्युवदन्। “सर्वां भूमिं वयं विचरितवन्तः; देवाः, दानवाः, राक्षसाः, पिशाचाः, सर्पाः, नागाः च सर्वे बलिनः विनष्टाः। किं तु तव अश्वं न पश्यामः, न च अश्वहरं; किं कर्तव्यं? तत्त्वं विचिन्त्य यद् उत्तमं तद् वद।” सुतानां वचनं श्रुत्वा, सगरः राजर्षिः, क्रोधेन अभ्युक्तः, रघुनन्दन, इदं उवाच—“पुनः विदारयत भूमिं; शुभं भवतु। भूम्याः तले पुनः विदारयत। अश्वहरं यदा प्राप्स्यथ, तदा सफलार्थाः प्रत्यागच्छत।” ततः महात्मनः सगरस्य आज्ञां लब्ध्वा, षष्टिसहस्राणि पुत्राणि अधोभूमिं प्रति त्वरितं अभ्यधावन्। तत्र खनयन्तः, पर्वतप्रभं विकृताक्षं महागजं अपश्यन्, यः पृथिवीं धारयति। स गजः विकृताक्षः, पर्वतान् वनानि च, पृथिवीं शिरसा धारयति। यदा स गजः, काकुत्स्थ, विश्रान्त्यर्थं शिरः कम्पयति, तदा चतुर्दिशां संधौ भूमिः कम्पते। तं दिग्द्वारपालं महागजं सम्मान्य, तं परिक्रम्य, भूमिं विदार्य, अधोभूमिं प्रविष्टाः, राम। ततः पूर्वदिकं विदार्य, दक्षिणदिकं अपि पुनः विदारयन्तः, दक्षिणदिके महागजं अपश्यन्। तत्र महात्मानं महापद्मं पर्वतसमं पृथिवीं शिरसा धारयन्तं दृष्ट्वा, परमं विस्मयं प्राप्ताः। तं महात्मानं परिक्रम्य, सगरपुत्राः पश्चिमदिकं विदारयन्। पश्चिमदिके अपि ते वीराः पर्वतसमं दिग्गजं सौमनसं अपश्यन्। तं परिक्रम्य, पृच्छित्वा, तं अक्षतं ज्ञात्वा, चन्द्रदिकं प्रति खननं आरभन्त। उत्तरदिके, रघुवंशश्रेष्ठ, श्वेतवर्णं भद्रं दिग्गजं अपश्यन्, शुभरूपं पृथिवीं धारयन्तं। तं नमस्कृत्य, परिक्रम्य, षष्टिसहस्रपुत्राः भूमिं विदारयन्। ततः प्रख्यातां ईशानदिकं गत्वा, सर्वे सगरपुत्राः क्रोधात् भूमिं विदारयन्। तत्र सर्वे महात्मानः, बलिनः, वेगवन्तः, कपिलं सनातनं वासुदेवं अपश्यन्। तस्य समीपे अश्वं विचरन्तं दृष्ट्वा, सर्वे रघुनन्दन, अतुलं हर्षं प्राप्ताः। यज्ञविघ्नकर्तारं तम् ज्ञात्वा, क्रोधदृष्टयः, खनित्राणि, हलानि, वृक्षान्, शिलाः च गृहीत्वा, तं प्रति त्वरितं अभ्यधावन्। क्रुद्धाः तं प्रति गर्जन्तः—“तिष्ठ तिष्ठ! त्वं अस्माकं यज्ञाश्वं हरितवान्!” इति। “दुष्टबुद्धिः त्वं! वयं सगरपुत्राः आगताः!” इति तेषां वचनं श्रुत्वा, कपिलः, रघुनन्दन— महाक्रोधेन गर्जनं कृतवान्। ततः अपरिमेयात्मना महात्मना कपिलेन, सर्वे सगरपुत्राः, काकुत्स्थ, भस्मीकृताः। शृणु अधुना एकचत्वारिंशत् सर्गं श्रीवाल्मीकिरामायणे बालकाण्डे। सगरः, रघुवंशज, पुत्राणां दीर्घकालात् अनुपस्थितिं ज्ञात्वा, तेजस्विनं पौत्रं सम्प्राप्ततेजसंपन्नं सम्बोधयन् उवाच—“त्वं वीरः, ज्ञानसम्पन्नः, पूर्वैः समतेजाः। यया पथया अश्वः नीतः, तां पितृपथां अन्वेषय।” “भूमौ शक्तिमन्तः महाबलिनः निवसन्ति। तेषां रक्षणाय, शस्त्रं धनुः च गृह्णीष्व।” “ये पूज्याः तान् नमस्कृत्य, विघ्नकर्तारः अपि हत्वा, सफलः यज्ञं समाप्य, प्रत्यागच्छ।” एवं सगरस्य महात्मनः वचनं श्रुत्वा, तेजस्वी सः शीघ्रं धनुः खड्गं च गृह्णित्वा, लघुपदः निर्गतः। स भूम्यां पूर्वैः महात्मभिः पितृभिः खनितं पथं प्रविश्य, राज्ञा प्रेरितः, नरश्रेष्ठ, अधोभूमिं प्रविष्टः। देवैः, दानवैः, यक्षैः, पिशाचैः, पक्षिभिः, सर्पैः च पूजितः, स वीरः दिग्गजं अपश्यत्। तं श्रद्धया परिक्रम्य, कुशलं पृच्छित्वा, पितृभ्यः च अश्वहरं च पृच्छन्। तस्य वचनं श्रुत्वा, दिग्गजः प्राज्ञः महात्मा उवाच—“आसमान्ज, तव कार्यं सिद्धं; अश्वेन सह शीघ्रं प्रत्यागमिष्यसि।” तस्य वचनं श्रुत्वा, सर्वान् दिग्गजान् क्रमशः पृच्छन्, यथायोग्यं पृच्छन्। सर्वैः दिग्द्वारपालैः, वाक्यविशारदैः, बुद्धिमद्भिः, सम्मानितः, “अश्वेन सह प्रत्यागमिष्यसि” इति उक्तम्। तेषां वचनं श्रुत्वा, शीघ्रपदः सः तत्र गतः, यत्र सगरपुत्राः भस्मराशिभूताः। ततः शोकवशः, आसमान्जस्य पुत्रः, महतीं व्यथां प्राप्य, मृत्युपरितप्तः, महद् दुःखं अभ्यक्रोशत्।