हनुमान्, महाकपिः, समुद्रं तीर्त्वा पुनः प्रतिनिवृत्तः किं ज्येष्ठः जाम्बवान् किमङ्गदश्च, अन्ये च समागताः कपयः वदिष्यन्ति इति चिन्तयामास। सः मनसि निश्चित्य, “धैर्यम् एव श्रेयसः मूलम्, धैर्यम् एव परमं सुखम्। अपि च, यत्र यत्र न अन्वेष्टं तत्र पुनः अन्वेषयिष्यामि,” इति निश्चयम् अकरोत्। धैर्येण सर्वे कार्येषु सिद्धिः लभ्यते, धैर्येण एव पुरुषस्य कृत्यं सफलं भवति इत्यपि सः मनसा अवधारितवान्। ततः सः रावणस्य पुर्यां रम्याणि पानगृहाणि, पुष्पगृहाणि, भूषितानि शयनस्थानानि, रमणीयानि क्रीडागृहाणि च दृष्टवान्। अन्तःपुराणि, संकीर्णमार्गान्, सर्वाणि च प्रासादानि निरीक्ष्य, विचार्य पुनः अन्वेषणं आरब्धवान्। भूमौ स्थितानि गृहाणि, देवायतनानि, बहिर्गृहाणि च सर्वत्र विचरन्, उड्डीय, अधोऽधः गच्छन्, क्वचित् स्थित्वा, क्वचित् गच्छन्, क्वचित् विश्रम्य च सः अन्वेषयामास। द्वाराणि उद्घाट्य, पट्टिकाः अपसार्य, प्रविश्य निष्क्रम्य च, क्वचित् पतन्, क्वचित् प्लवमानः इव प्रचलन्, सः सर्वत्र विचरन्। महाकपिः सः रावणस्य अन्तःपुरे चतुर्भिः अङ्गुलिभिः अपि अवशिष्टं स्थलं न अवशेषितवान् यत्र सः न गच्छेत्। अन्तःपुराणि, सन्धिषु, उच्चस्थलेषु, देवायतनेषु, कूपेषु, पद्मवनानि च सः अपश्यत्। तत्र हनुमान् नानाविधानि रूपाणि धारयन्तीः विकृताः विरूपाः राक्षसीः दृष्टवान्, किन्तु जनकात्मजां न अपश्यत्। जगति अनुपमसौन्दर्ययुक्ताः अप्सरसः अपि याः ताभ्यः अपि श्रेयसीः स्त्रियः दृष्ट्वा अपि, रामस्य प्रियतमा न दृष्टा। रम्यश्रोणिप्रदेशाः पूर्णचन्द्राननाः नागकन्याः अपि दृष्टाः, जनकात्मजा तु न दृश्यते स्म। राक्षसराजेन बलात् गृहीताः ताः नागकन्याः अपि दृष्टाः, किन्तु जनकस्य प्रियतमा न दृश्यते स्म। सः वीर्यवान् मारुतात्मजः हनुमान् ताः महाभागाः स्त्रियः दृष्ट्वा, ताम् एव तु न दृष्ट्वा विषण्णः अभवत्। कपिसेनापतीनां प्रयासं, समुद्रलङ्घनस्य च निष्फलत्वं विलोक्य, मारुतात्मजः पुनः चिन्तायामगात्। तस्मात् प्रासादात् अवतीर्य, दुःखेन अभिभूतः, हनुमान् गम्भीरं विचारयामास। तत्रैव वाल्मीकि-रामायणे सुन्दरकाण्डे त्रयोदशः सर्गः पठ्यते। तदा हनुमान्, शीघ्रकपिसेनापतिः, प्रासादात् प्राकारं प्रति विद्युदिव मेघे गतवान्। रावणगृहाणि अन्वेष्य, सीतां न दृष्ट्वा, सः कपिः इदं वचनम् अवदत्— “लङ्कां मया सम्यक् अन्विष्टा, रामस्य प्रियतमा सीता न दृश्यते, या सर्वाङ्गसुशोभिता। सरांसि, तडागानि, कूपानि, नद्यः, सरितः, शाद्वलवनानि, गिरिदुर्गाणि च सर्वाणि अन्वेषितानि। पृथिव्यां सर्वत्र अन्वेषितायां अपि जानकी न दृश्यते। सम्पातिना गृध्रराजेन अस्यां रावणगृहे सीता इति उक्तम्, सा तु न दृश्यते—कुतः एषा विप्रलम्भः?” “कच्चित् सा वैदेही जनकात्मजा, असहायत्वात्, रावणेन बलात् हृता, नष्टा वा? अपि वा, राक्षसैः शीघ्रं हृता, रामबाणभयात्, सा मध्ये भूमौ पतिता? अपि वा, सिद्धपथेन नीयमाना सा महाभागा, समुद्रं दृष्ट्वा, हृदयेन क्षीणा, पतिता? रावणस्य महाबलात्, बाहुभ्यां समाक्रान्ता सा विशालाक्षी प्राणाṃ जहाति इति मे मन्ये। नूनं समुद्रं लङ्घयन्त्या जनकात्मजा संघर्षमाना, पतिता सागरस्य मध्ये। अथवा, एषः नीचः रावणः, धर्मरक्षिणीं तपस्विनीं सीतां, अनाथां, भक्षितवान्? अपि वा, तस्य राक्षसराजस्य कृष्णलोचनाः पत्न्यः, स्वभावतः पापप्रवृत्ताः, तां निर्दोषां सीतां भक्षितवत्यः?” “राम! लक्ष्मण! अयोध्येति बहुधा विलपन्ती मिथिलात्मजा वैदेही शरीरं त्यक्तवती इति सम्भाव्यते। अपि वा, रावणगृहे क्वचित् निहिता, सा युवा शुकनिका इव पिंजरे महतीं विलपन्ती तिष्ठति। जनकवंशसम्भवा सा सुललिता रामपत्नी, कमलदललोचना, कथं रावणस्य वशे पतिता स्यात्?” “नष्टा वा, विनष्टा वा, मृतवा, सा जानकी, रामस्य प्रियतमा, एतद् वक्तुं न युक्तम्। वदामि चेत्, दोषः; न वदामि चेत्, अपि दोषः। किं वा कर्तव्यं? इदं महद् संकटम् मम पुरतः स्थितम्।” एवं स्थिते, हनुमान् पुनः विचिन्त्य, यत् कर्तव्यं तद् युक्तकालं युक्तं च किम् इति निर्णीतवान्। यदि अहं अत्रतः कपिराजपुरीं प्रतिनिवर्तये, न दृष्ट्वा सीतां, तर्हि किम् मम कृत्यं सिद्धं स्यात्? मम समुद्रलङ्घनं व्यर्थं स्यात्, लङ्कायाः प्रवेशः, राक्षसानां दर्शनं च व्यर्थं स्यात्। किम् सुग्रीवः वदेत्, किम् संमिलिता कपयः, किम् दशरथस्य पुत्रौ किम् वा, यदि अहं किष्किन्धां प्रतिनिवर्तये? यदि अहं गत्वा काकुत्स्थं कठोरं वाक्यं वदामि—‘सीता न दृष्टा’—इति, सः प्राणान् त्यक्ष्यति। एवं कठोरं, क्रूरं, तीक्ष्णं, दुःखदं वचनं, सीतासम्बद्धं, श्रोतव्यं चेत्, सः न जीवेत्। एवं सः महाकपिः हनुमान् दुःखेन, चिन्तया च, यथार्हं कर्तव्यं पुनः विचिन्तयामास।