श्रुणु द्वादशं सर्गं, यत्र हनुमान् महाकपिः रावणस्य महापुर्यां सीतायाः दर्शनाय उत्कण्ठितः तस्य अन्तःपुरे स्थित्वा लतागृहाणि चित्रशालाः रात्रिगृहाणि च विचिन्वन् रम्यवर्णां सीतां न अदृष्टवान्। तदा स महाकपिः रघुवंशस्य प्रियाम् न दृष्ट्वा चिन्तयामास—नूनं सीता अत्र नास्ति, सर्वत्र अन्वेषणं कृत्वापि मैथिली न दृश्यते। स्वधर्मपरायणां जानकीं तु राक्षसश्रेष्ठेन पापेन हता भवितव्या, यतः सा धर्ममार्गे स्थितवती। राक्षसाधिपतेः पत्नीन् विकृताकाराः भीमवदनाः उग्ररूपाः दृष्ट्वा, जनकात्मजा भयात् नष्टा भवितव्या इति स मन्यते। सीतां न दृष्ट्वा, कार्यं न साधयित्वा, वानरैः सह कालं व्यर्थं व्यतीत्य, सुग्रीवस्य समीपं प्रतिनिर्वर्तितुं मार्गो नास्ति; वानरराजः यथार्थो बलवान् च। रावणस्य अन्तःपुरं पत्न्यः च सर्वाः दृष्ट्वा, धर्मवती सीता न दृश्यते; प्रयासः व्यर्थः जातः। अहं प्रतिनिर्वर्त्य सर्वे वानराः किं वदन्ति?—"तत्र गच्छ, यत् कृतवान् तद् वद," इति वदिष्यन्ति। जानक्याः दर्शनं कृत्वा एव कथं तेषां समीपे वदामि? नूनं कालगतं उपवासं कर्तुं निश्चितवान्। जाम्बवान् वृद्धः, अङ्गदः च, वानरसमूहः च, समुद्रं क्रित्वा प्रतिनिर्वर्त्य अहं किं वदिष्यन्ति? धैर्यं समृद्धेः मूलम्, धैर्यं परमं सुखम्; पुनः अविचारितेषु स्थलेषु अन्वेषणं करिष्यामि। धैर्येण सर्वकार्याणि सफलानि भवन्ति; यद् यद् पुरुषः करोति, तस्य धैर्येण फलम्। स महाकपिः रम्यपानगृहाणि, पुष्पगृहाणि, चित्रशालाः, क्रीडागृहाणि च दृष्ट्वा, अन्तःकक्ष्याः, संकीर्णमार्गाः, सर्वगृहाणि च निरीक्ष्य, पुनः अन्वेषणं आरब्धवान्। गृहाणि, मन्दिराणि, उपगृहाणि च भूमौ विचिन्वन्, उपरि अधः च उड्डीयन्, स्थित्वा, गत्वा, यदा कदा विरमन्, सः द्वाराणि उद्घाट्य, पट्टिकाः अपाकर्ष्य, प्रविश्य, निर्गत्य, यदा कदा पतन्, यदा कदा उड्डीयन्, सर्वत्र अन्वेषणं कृतवान्। रावणस्य अन्तःपुरे चतुर्बाहुयोजनं अपि न अवशेषितम्—यत्र कपिः न गतः। अन्तःकक्ष्याः, मार्गाः, उत्तुङ्गमण्डपाः, मन्दिराणि, कूपाः, पद्मसरोवराणि च दृष्ट्वा, सर्वं निरीक्षितवान्। तत्र हनुमान् विविधराक्षसीः विकृतरूपाः दृष्ट्वा, जनकात्मजां न अदृष्टवान्। जगति अतिशयसुन्दरीः महिलाः, अप्सरः अपि अतिशयिताः, दृष्ट्वा, रामस्य प्रियां न अदृष्टवान्। नागकन्याः सुन्दरजघनाः, पूर्णचन्द्रमुख्यः दृष्ट्वा, जानक्याः दर्शनं न प्राप्तवान्। नागकन्याः राक्षसाधिपेन बलात् हृताः अपि दृष्ट्वा, जनकपुत्र्याः दर्शनं न प्राप्तवान्। स महाबाहुः मारुतात्मजः हनुमान् ताः उत्तमाः महिलाः दृष्ट्वा, तां न अदृष्टवान्, शोकग्रस्तः अभवत्। वानरमुख्यैः कृतः प्रयासः, समुद्रलंघनं च व्यर्थं दृष्ट्वा, मारुतात्मजः पुनः चिन्तायाम् निमग्नः। ततः गृहात् अवतर्य, हनुमान् मारुतात्मजः विषादेन आक्रान्तः, गम्भीरचिन्तायाम् प्रविष्टः। अथ वाल्मीकिरामायणे सुन्दरकाण्डे त्रयोदशः सर्गः प्रवर्तते। ततः हनुमान् शीघ्रवान् वानरयूथपः, महापुर्यात् प्राकारम् प्रति विद्युत् मेघे गतिरिव लीलया उड्डीय। रावणस्य निवासानि अन्वेष्य, हनुमान् सीतां न दृष्ट्वा, वानरः इदं वाक्यम् उवाच। लङ्कां मया सर्वतः अन्वेषिता, रामस्य प्रियतमा सीता वैदेही सर्वाङ्गसुशोभिता न दृश्यते। सरांसि, सरितः, तालाबाः, नद्यः, प्रवाहाः, स्रवणवनानि, पर्वतगुहाः च सर्वं अन्वेषितम्; भूमिः अपि सर्वत्र अन्वेषिता, जानक्याः दर्शनं न प्राप्तम्। संपातिना गृध्रराजेन सीता रावणस्य वसति स्थले अस्ति इति उक्तम्, किन्तु न दृश्यते—किमर्थम्? किम् सा सीता वैदेही जनकात्मजा रावणेन बलात् हृता असहायत्वात् नष्टा वा? यदा राक्षसः शीघ्रं तां अपहरन्, रामस्य बाणैः भयाकुला सा मध्ये भूमौ पतिता वा? अथवा सिद्धपथं गच्छन्त्या, समुद्रं दृष्ट्वा, हृदयम् शिथिलम् अभवत्, सा पतिता वा? रावणस्य महाबलेन, बाहुभ्यां संकुच्य, सा विशालाक्षी धर्मवती जीवनं त्यक्ता वा? नूनं समुद्रं लङ्घयन् रावणेन हृता, जनकपुत्री संघर्षं कृत्वा समुद्रे पतिता वा? अथवा, रावणः पापात्मा सीतां तपस्विनीं रक्षिता धर्मं, रक्षकाभावात् उपभुक्तवान् वा? अथवा, राक्षसाधिपतेः कृष्णाक्ष्यः पत्न्यः पापसंकल्पाः, तां निर्दोषां उपभुक्तवन्त्यः वा? "हे राम! हे लक्ष्मण! हे अयोध्या!" इति बहुधा विलप्य, वैदेही मिथिलाज्या तनुं त्यक्ता वा? अथवा, रावणस्य निवासे गुप्तः स्थले, सा महाशोकमग्ना, यौवनकपोतिका इव पञ्जरे विलपन्ती वर्तते वा? एवं हनुमान् महाकपिः सीतायाः अन्वेषणाय सर्वत्र विचरन्, चिन्तायाम् निमग्नः, शोकक्लिष्टः, पुनः पुनः अन्वेषणं आरब्धवान्।