पुरातनस्य भूमेः विभागः तत्र दृश्यते स्म, दीर्घदर्शिभिः सागरपुत्राणां विनाशः अपि पूर्वमेव प्रेक्षितः। ततो ब्रह्मणः वचनं श्रुत्वा त्रयस्त्रिंशद् देवश्रेष्ठाः परमं हर्षं प्राप्य यथागतं प्रतिनिवृत्ताः। अनन्तरं भूमौ विदारितायाम् अपि सागरपुत्राणां महान् शब्दः उत्पन्नः, स तु गर्जितनिनादसदृशः आसीत्। तदैव समस्तां भूमिं विदार्य परिक्रम्य च, सर्वे सागरपुत्राः एकत्रित्य पितरं जगादुः— "वयं समग्रां भूमिं विचित्य, सर्वान् बलिनः—देवान्, दानवान्, राक्षसान्, पिशाचान्, सर्पान्, नागांश्च—विनिहत्यापि, न तवाश्वं नापि तस्यापहर्तारं पश्यामः। किं कर्तव्यम्? यद् उत्तमं तद् विचिन्त्यताम्।" तत् पुत्रवचनं श्रुत्वा स राजा सागरः कोपसमन्वितः रघुनन्दनं प्रति अब्रवीत्— "पुनः खनध्वं, शुभं भवतु; भूमेः तलं विदारयत। यदा चाश्वहरं प्राप्स्यथ, तदा कृतार्थाः प्रत्यागच्छत।" पित्रा महात्मना सागरः समादिष्टाः षष्टिसहस्रपुत्राः वेगेन पातालं प्रति अभ्यधावन्। खनन्तः ते महान् गजम् अपश्यन्, पर्वतसन्निभं विकटनेत्रं, यो भूमिं धारयति स्म। स महान् विकटनेत्रः गजः शिरसा समग्रां भूमिं पर्वतवनयुतां बिभ्रद् आसीत्। यदा स गजः क्लान्तः विश्रामार्थं शिरः कम्पयति, तदा ककुत्स्थ, भूमेः कम्पनं जायते स्म। तं दिशां रक्षकम् अद्भुतगजं पूजयित्वा, तं प्रदक्षिणीकृत्य, पुनः भूमिं विदार्य पातालं प्रविश्य राघव, ते अगच्छन्। ततः पूर्वदिग्भेदं कृत्वा, दक्षिणां च पुनः विदार्य, दक्षिणदिशि अपि महान् गजः दृष्टः। तत्र महात्मानं महापद्मं पर्वतसन्निभं भूमिं शिरसा धारयन्तं दृष्ट्वा, ते परमं विस्मयं प्राप्नुवन्। तं महात्मानं प्रदक्षिणीकृत्य, सागरस्य पुत्राः पश्चिमदिक् विदारयामासुः। पश्चिमदिशि अपि बलवन्तः ते दिशां गजश्रेष्ठं सौमनसं पर्वतसन्निभं दृष्टवन्तः। तं प्रदक्षिणीकृत्य, तं पृष्ट्वा, तं निरामयं ज्ञात्वा, चन्द्रदिशं प्रति खनितुं प्रारब्धवन्तः। उत्तरदिशि, रघुवंशश्रेष्ठ, ते श्वेतवर्णं भद्रं दृष्टवन्तः, स शुभाकृतिः भूमिं धारयति स्म। तं सम्पूज्य, प्रदक्षिणीकृत्य, षष्टिसहस्रपुत्राः पुनः भूमेः तलं विदारयामासुः। ततोऽन्यतमा प्रख्यातां ईशानदिशं गत्वा, सर्वे सागरपुत्राः कोपात् भूमिं खनितवन्तः। तत्र सर्वे महात्मानः बलवन्तः वेगेन कपिलं सनातनं वासुदेवं दृष्टवन्तः। तस्य देवस्य समीपे हयम् अपि सञ्चरन्तं दृष्ट्वा, सर्वे राघव, अतुलं हर्षं प्राप्नुवन्। यं यज्ञविघ्नकर्तारं ज्ञात्वा, कोपाग्निना ताम्रलोचनाः, मुषलहलवृक्षशिलायुधानि गृह्य, ते सन्तापेन तं प्रति धावितवन्तः। क्रुद्धाः तं प्रति धावन्तः उच्चैः श्रावयन्तः—"तिष्ठ तिष्ठ! त्वं नः यज्ञहृतं हयम् अपहृत्यागतः!"—"दुष्टबुद्धे! अस्मान् सागरपुत्रान् जानिहि, वयम् आगताः!" तेषां वचनं श्रुत्वा, कपिलः, राघव, महाक्रोधसंयुतः निनादं निनाद। तदा तेन अप्रमेयात्मना महात्मना कपिलेन, ककुत्स्थ, सर्वे सागरपुत्राः भस्मसात् कृताः। शृणु अधुना एकचत्वारिंशत्तमं सर्गं श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे बालकाण्डे। सागरः, रघुनन्दन, आत्मजाः चिरकालं न प्रत्यागतम् इति ज्ञात्वा, स्वतेजसा दीप्तं पौत्रं प्रति वचनम् अब्रवीत्—"त्वं वीर्यवान्, विज्ञानी, पितृपैतामहे तेजसि समः; येन पन्था अश्वः नीतः, तं पित्र्यं मार्गं अन्वेषय।" "भूमाव् अधो बलवन्तः महात्मानः निवसन्ति; तेषां प्रतिरोधाय खड्गं धनुषं च गृहाण।" "ये पूज्याः तान् सम्पूज्य, विघ्नकर्तॄन् अपि संहृत्य, विजयी कृत्वा मम यज्ञं समाप्य प्रत्यानय।" एवं महात्मना सागरेण समादिष्टः तेजस्वी पौत्रः शीघ्रं धनुषं खड्गं च आदाय लघुविक्रमः ययौ। स राजा प्रेरितः, पितृपैतामहैः खनितं पन्थानं प्रविश्य, भूम्यन्तर्गतम् अगच्छत्। तत्र देवदानवराक्षसयक्षपक्षिसर्पैः पूजितः स वीरः दिशां गजम् अपश्यत्। तं प्रदक्षिणीकृत्य, तस्य कुशलं पृष्ट्वा, पितृन् अश्वहरं च अपृच्छत्। तद्वचनं श्रुत्वा, दिशां गजः प्राज्ञः महात्मा प्रत्युवाच—"आसमान्ज, तव कार्यं सिद्धम्; अश्वेन सह शीघ्रं प्रत्यागमिष्यसि।" तद्वाक्यं श्रुत्वा, स सर्वान् दिशां गजान् यथाक्रमं पप्रच्छ। सर्वैः दिशां रक्षिभिः वाक्यविशारदैः पूजितः, "त्वं अश्वेन सह प्रत्यागमिष्यसि" इति उक्तः। तेषां वचनं श्रुत्वा, स शीघ्रगामी तत्र अगच्छत् यत्र पितरः सागराः भस्मीभूताः आसन्।