ततः पवनपुत्रः सः महाबलः सर्वतो यत्नं कुर्वन् तं मदपानगृहं परित्यज्य अन्यत्र सीतायाः अन्वेषणाय प्रवृत्तः। अथ द्वादशस्सर्गः आरभ्यते शृणु। तेन कपिश्रेष्ठेन तस्याः प्रासादस्य मध्ये स्थित्वा लतागृहाणि चित्रशालाः रात्रिशालाश्च परिगम्य, सीतादर्शनकाङ्क्षया सर्वत्र विचरता, सा रूपवती मैथिली न दृष्टा। तदा स महाकपिः राघवनन्दनस्य प्रियतमा न दृष्ट्वा चिन्तयामास—नूनं अत्र मैथिली नास्ति; सर्वत्र अन्विष्यापि सा न दृश्यते। जानकी स्वधर्मरक्षायै प्रवृत्ता, तस्य राक्षसराजस्य पापस्य हस्ते निहता भविष्यति, यः धर्मे स्थितां तां हन्तुम् इच्छति। राक्षसराजस्य ताः भार्याः विकृतरूपाः भीमदर्शना दीर्घमुख्यः घोररूपाश्च दृष्ट्वा, जनकात्मजा भीत्या नष्टा भविष्यति। न हि सीता दृष्टा, न कार्यं सम्पादितम्; वानरैः सह बहु समयं व्यर्थं नीत्वा, सुग्रीवस्य समीपं प्रत्यागन्तुं न शक्नोमि; वानरराजः कठोरः बलवान् च। सम्पूर्णं अन्तःपुरं रावणस्य दृष्ट्वा, तस्य भार्याः अपि दृष्टाः, किन्तु साध्वी सीता न दृश्यते; मम प्रयत्नः व्यर्थः अभवत्। सर्वे वानराः यदा अहं प्रत्यागच्छेयम्, किं वदिष्यन्ति? 'किं कृतम्?' इति पृच्छेयुः। यदि जानक्याः दर्शनं न कृत्वा तेषां समीपे गच्छेयम्, कथं वदामि? नूनम् उपवासं प्राप्स्यामि। वृद्धो जाम्बवान् अङ्गदश्च, अन्ये च वानराः, समुद्रं तीर्त्वा पुनः आगतम् इति मम वचनं श्रुत्वा किं वदिष्यन्ति? धैर्यं मूलं श्रेयसः, धैर्येण सर्वं सुखं लभ्यते; अतः पुनः अन्वेषयिष्यामि। धैर्येण सर्वे कार्याणि सफलानि भवन्ति; अतः सर्वत्र पुनः यत्नं करिष्यामि। सः महाकपिः पुनः सुरम्याणि मदपानगृहाणि, पुष्पगृहाणि, चित्रशालाश्च अपश्यत्, रम्याणि क्रीडागृहाणि च। अन्तःपुरद्वाराणि, संकतानि मार्गाणि, सर्वाणि च प्रासादानि निरीक्ष्य, पुनः चिन्तयन् अन्वेषणाय प्रवृत्तः। भूमिगतगृहाणि, देवगृहाणि, उपगृहाणि च सर्वत्र विचरन्, कदाचित् उत्पत्य, कदाचित् अवतीर्य, क्वचित् स्थित्वा, क्वचित् गच्छन्, क्वचित् विश्राम्य, सर्वत्र अन्वेषणम् अकरोत्। द्वाराणि उद्घाट्य, पटद्वाराणि अपसार्य, प्रविश्य, निर्गम्य, कदाचित् पतन्, कदाचित् प्लवन् इव सर्वत्र विचरन्। सः महाकपिः यत्र यत्र चतुर्भिः अङ्गुलिभिः माप्यमानं देशं, तत्र तत्र अन्वेषणं कृतवान्; न किञ्चित् अवशिष्टम् अन्तःपुरे यत्र न गतः। अन्तःपुरद्वाराणि, मार्गाणि, वेदिकाः, देवगृहाणि, कूपाः, पद्मवनानि च सर्वाणि निरीक्ष्य, सर्वं दृष्टवान्। तत्र हनूमता विविधरूपाः विकृताः भीमाः राक्षसीः दृष्टाः, किन्तु जानक्याः दर्शनं न प्राप्तम्। तत्र अप्रतिमरूपवतीः स्त्रियः अपश्यत्, या अपि दिव्यांगनाभ्यः श्रेयसीः, किन्तु रामस्य प्रिया न दृष्टा। सर्पकन्यकाः सुश्रोण्यः पूर्णचन्द्रमुख्यः अपि दृष्टाः, न तु जानकी। ताः सर्पकन्यकाः राक्षसराजेन बलात् हृताः अपि दृष्टाः, जानक्याः दर्शनं न प्राप्तम्। सः महाबाहुः पवनसुतः ताः स्त्रियः अपश्यत्, किन्तु तां न दृष्ट्वा विषण्णः अभवत्। वानरमुख्येषां प्रयत्नं, समुद्रस्य च लङ्घनं व्यर्थमिति दृष्ट्वा, पवनपुत्रः पुनः चिन्तायाम् निमग्नः। प्रासादात् अवतीर्य, शोकेन अभिभूतः हनुमान् गभीरायां चिन्तायाम् निमग्नः। इदानीं सुन्दरकाण्डे त्रयोदशस्सर्गः आरभ्यते। ततः हनुमान् वेगेन प्रासादात् प्राकारं प्रति प्लुतः, मेघे विद्युतिव इव सञ्चलितः। रावणस्य निवासान् सर्वत्र अन्विष्य, हनुमता सीता न दृष्टा, तदा सः वानरः इदं वचनं अवदत्— 'अहं लङ्कां सम्यक् अन्विष्य रामस्य प्रियां सीतां अन्वेष्टुम् आगतः, किन्तु वैदेही न दृश्यते, या सर्वाङ्गसुशोभिता।' तत्र सरः, सरांसि, कूपाः, नद्यः, प्रवाहाः, वनानि, गिरिदुर्गाणि च सर्वत्र अन्वेषितानि; भूमौ सर्वत्र अन्वेषणं कृतम्, किन्तु जानकी न दृश्यते। अत्र सम्पातिना गृध्रराजेन उक्तं यत् रावणस्य वेश्मनि सीता अस्ति, किन्तु सा न दृश्यते—किमर्थम्? नूनं जानकात्मजा सीता, रावणेन बलात् हृता, अनाथा, किञ्चिदपि न शक्ता, नष्टा भविष्यति। यदा राक्षसः शीघ्रं तां हृत्वा गच्छति स्म, तदा रामबाणभयात् सा पथि पतिता वा स्यात्। अथवा सिद्धमार्गेण गम्यमानायाः तस्याः, सागरदर्शनात् भयेन, सा पतिता वा स्यात्। रावणस्य बाहुबलेन पीडिता सा विशाललोचना सीता प्राणान् त्यक्तवती इति मन्ये। अथवा सागरं लङ्घयन्त्या जानक्याः संघर्षेण सा पतिता। अथवा रावणः पापात्मा तां तपस्विनीं सीतां नाथरहितां भक्षयितुं शक्नोत्। अथवा राक्षसराजस्य ताः कृष्णलोचनाः भार्याः, स्वभावतः दुष्टाः, तां निर्दोषां सीतां भक्षयन्त्यः स्युः। मिथिलात्मजा वैदेही 'राम! लक्ष्मण! अयोध्ये!' इति बहुशः आक्रोशयन्ती, शरीरं त्यक्तवती इति अपि सन्देहः अस्ति।