तत्र स कपिः ताः अन्याः कुलीनाः स्त्रियः दृष्ट्वा अपि, सीतां न ददर्श। तदा तेन वीर्यवता कपिना मनसा निराशः सन् तस्मात् स्थलात् निवर्त्य गन्तुं समुपक्रामत्। ततः स पवनसुतः सर्वतो यत्नं कृत्वा मदिरागृहात् निर्गत्य अन्यत्र अन्वेष्टुं आरब्धवान्। श्रूयतां द्वादशः सर्गः। स महाकपिः तस्याः प्रासादस्य मध्ये स्थित्वा लतागृहाणि, चित्रशालाः, रात्रिशालाः च प्रविश्य, सीतां द्रष्टुं उत्सुकः सन्, तां सुशोभनां न ददर्श। तदा स महाकपिः रघुवंशस्य प्रियतमां न दृष्ट्वा चिन्तयामास—नूनं सीता अत्र नास्ति, सर्वत्र विचरन् अपि मैथिली न दृश्यते। जनकात्मजा स्वधर्मपरायणा सा, अस्य दुष्टस्य राक्षसश्रेष्ठस्य हता भवितुं अर्हति, यतः सा धर्मे स्थितवती। राक्षसराजस्य ताः भार्याः, विकृताः, भीमदर्शनाः, दीर्घमुख्यः, भयङ्करस्वरूपाः दृष्ट्वा, जनकनन्दिनी भीतया नष्टा इति मे मन्ये। सीतां न दृष्ट्वा, कार्यं न सम्पाद्य, वानरैः सह कृतमपि कालं व्यर्थं नीत्वा, सुग्रीवस्य समीपं प्रतिगन्तुं मार्गो नास्ति; वानरराजः दण्डनिष्ठः च बलवान् च। रावणस्य अन्तःपुरं सर्वं तथा तस्य भार्याः अपि दृष्ट्वा, धर्मचारिणी सीता न दृश्यते; मम प्रयत्नः व्यर्थः जातः। यदा अहं प्रतिगच्छामि, सर्वे संनिपातिताः वानराः किं वक्ष्यन्ति? “गच्छ तत्र, यत्कृतं तद्वद,” इति वदिष्यन्ति। जनकात्मजां अदृष्ट्वा कथं तेषां पुरतः वदामि? नूनं कालक्रमेण उपवासं कृत्वा प्राणत्यागं करिष्यामि। वरिष्ठः जाम्बवान्, अंगदः, तथा संनिपातिताः वानराः, यदा अहं सागरं तीर्त्वा प्रतिगच्छामि, किं वदिष्यन्ति? धैर्यं समृद्धेः मूलं, धैर्यमेव परमं सुखं; अपि च, अपरीक्षितेषु स्थलेषु पुनः अन्वेषणं करिष्यामि। सर्वेषु कार्येषु धैर्येणैव सिद्धिः, धैर्यं पुरुषस्य कर्म फलदायकं भवति। स सुमहान् कपीः पुनः विचिन्त्य, मदिरागृहाणि, पुष्पगृहाणि, चित्रशालाः, रम्यक्रीडागृहाणि च दृष्ट्वा, अन्तःपुरद्वाराणि, संकीर्णमार्गान्, सर्वाणि च प्रासादान् अपश्यत्; पुनः चिन्तयन्, अन्वेषणं पुनरपि आरब्धवान्। भूमिगतानि गृहाणि, देवगृहाणि, बहिर्गृहाणि च विचित्य, उपरि अधः च भ्रमन्, स्थातुं गतुं च, कदाचित् विश्रान्तः सन्, कदाचित् पतन्, कदाचित् प्लवत् इव प्रविश्य निष्क्रान्तः। स महाकपिः सर्वत्र अन्वेषणं कृत्वा, रावणस्य अन्तःपुरे चतुरङ्गुलपरिमितमपि देशं न अविश्य न अतीत्य अवशिष्टम्। सः अन्तःपुरद्वाराणि, मार्गाणि, वेदिकाः, देवगृहाणि, कूपान्, पद्मवाप्यः च अपश्यत्; सर्वं दृष्ट्वा, तत्र विविधरूपाः विकृताः राक्षसीः दृष्ट्वा अपि, जनकनन्दिनी न दृष्टा। तत्र जगति अनुपमदर्शनीयाः स्त्रियः, अप्सरः अपि अतिशयिनीः दृष्ट्वा अपि, रामस्य प्रिया न दृष्टा। सर्पकन्याः सुश्रोण्यः पूर्णचन्द्राननाः अपि दृष्टाः, किन्तु जनकात्मजा न दृष्टा। राक्षसराजेन बलात् गृहीताः सर्पकन्याः अपि दृष्टाः, किन्तु जनकस्य प्रियतमा न दृष्टा। स महाबाहुः पवनसुतः ताः कुलीनाः स्त्रियः दृष्ट्वा अपि, तां न दृष्ट्वा विषण्णचित्तः अभवत्। वानरयूथपानां प्रयत्नं, सागरस्य च लङ्घनं व्यर्थमिति पश्यन्, पवनसुतः पुनः चिन्तायाम् निमग्नः। तस्मात् प्रासादात् अवतीर्य, दुःखेन अभिभूतः पवनात्मजः गम्भीरं चिन्तनं कृतवान्। श्रीवाल्मीकि रामायणे सुन्दरकाण्डे त्रयोदशः सर्गः पठ्यते। तदा हनूमान् वानरयूथपतिः वेगेन प्रासादात् प्रभरणं प्रति अप्लुत्य, मेघे विद्युत् इव गतवान्। रावणनिवेशनेषु अन्वेषणं कृत्वा, हनूमान् सीतां न दृष्ट्वा, वानरः इदं वचनं अब्रवीत्— “लङ्का मया सम्यक् अन्वेषिता, रामस्य प्रियां वानर्यः अन्वेषन्; तथापि वैदेही, सर्वाङ्गसुशोभना सीता न दृश्यते। सरांसि, सरितः, कूपाः, नद्यः, प्रवाहाः, सरित्प्रदेशाः, पर्वतदुर्गाणि च—सर्वं पृथिवीं विचित्य, जानकी न दृश्यते। अत्र सीता रावणनिवासे इति सम्पातिना गृध्रराजेन उक्तं, सा न दृश्यते—किं कारणम्? कच्चित् सीता वैदेही जनकात्मजा, अनाथा रावणेन बलात् गृहीता, नष्टा इति? अथवा, राक्षसेन शीघ्रं अपहृता, रामबाणैः भीता, मध्ये पतिता? अथवा, सिद्धमार्गे अपह्रियमानां तां सौम्यां, सागरं दृष्ट्वा, हृदयेन व्याकुला सा पतिता? रावणस्य महाबलेन बाहुभ्यां निकृत्ता, सा विशाललोचना धर्मपत्नी जीवितं त्यक्तवती इति मे मन्ये। अथवा, सागरं लङ्घ्यमानां जनकात्मजां, व्यायममाना पतिता इव। अथवा, अयं नीचः रावणः, तां धर्मचारिणीं सीतां, अनाथां, भक्षयामास। अथवा, राक्षसराजस्य कृष्णलोचनाः भार्याः, पापचेतसः अपि, तां निर्दोषां सीतां भक्षयन्ति इति।” एवं स पवनसुतः हनूमान्, सर्वत्र अन्वेषणं कृत्वा अपि, सीतां न दृष्ट्वा दुःखितः, चिन्तायाम् निमग्नः अभवत्।