हनुमान्, महाबलवान् वायुपुत्रः, रावणस्य अन्तःपुरे सीतायाः अन्वेषणाय प्रविष्टः। तत्र अन्येषां पत्नीनां प्रति तस्य दृष्टिः कदापि कामेन न स्थितम्, किन्तु अद्य सः परपत्नीनां स्वामित्वं दृष्टवान्। तस्य दृढनिश्चयस्य मनसि अन्यः विचारः उत्पन्नः, यः धर्ममार्गं यथावत् विवेचयति। सः रावणस्य स्त्रियः, याः रक्ष्यन्ते न, दृष्टवान्, किन्तु तस्य मनसि कापि विकृतिर्न जायते। मनः हि सर्वेन्द्रियाणां प्रवृत्तेः कारणम्, शुभाशुभयोः अवस्थयोः अपि—तस्य मनः यथावत् संयतम्। अन्यत्र वैदेहीं अन्वेष्टुं न शक्यते; यदा अन्वेषणं क्रियते, स्त्रियः सततं स्त्रीषु एव दृश्यन्ते। यः यत्र उत्पन्नः, तत्र एव अन्वेषणं क्रियते; नष्टा स्त्री मृगेषु अन्वेष्टुं न शक्यते। एवं शुद्धेन मनसा रावणस्य अन्तःपुरं समग्रं अन्वेष्टम्, किन्तु जानकी न दृश्यते। हनुमान्, महाबलवान्, देवकन्याः, गन्धर्वकन्याः, नागकन्याः च दृष्टवान्, किन्तु जानकी न दृष्टवान्। तत्र कपिः अन्याः कुलीनाः स्त्रियः दृष्ट्वा, जानकीं न दृष्ट्वा, ततः निवर्त्य, वीरः निर्गमनाय उद्युक्तः अभवत्। ततः प्रशस्तः वायुपुत्रः सर्वथा यत्नं कृत्वा, मद्यगृहात् निर्गत्य, अन्यत्र अन्वेषणम् आरभत्। श्रुणु, द्वादशसर्गः इदानीं कथ्यते। हनुमान् तस्मिन् अन्तःपुरे स्थित्वा, लतागृहाणि, चित्रशालाः, रात्रिशालाः च परिगत्य, सीतां द्रष्टुं उत्सुकः, ताम् रम्यवपुषं न प्राप्तवान्। ततः महाकपिः, रघुवंशस्य प्रियतमा न दृष्ट्वा, चिन्तयामास—नूनं सीता अत्र नास्ति, सर्वत्र अन्वेषणेन अपि मैथिली न दृश्यते। जानकी, स्वधर्मरक्षणे निष्ठा, अस्मिन राक्षसश्रेष्ठे दुष्टेन हता स्यात्, यतः सा धर्ममार्गे स्थितवती। रावणस्य पत्नीनां, विकृताकाराणां, भीषणवदनानां, विकटवपुषां, दृष्ट्वा, जनकदुहिता भीत्या मृत्युम् उपगता स्यात्। सीतां न प्राप्त्वा, कार्यं न साधयित्वा, वानरैः सह यत्कृतं समयं व्यर्थम्, सुग्रीवस्य समीपं प्रत्यागमनाय मार्गः नास्ति; कपिराजः दण्डनिष्ठः, बलवान् च। रावणस्य अन्तःपुरं सर्वं पत्नीनः च दृष्ट्वा, धर्मात्मा सीता न दृश्यते; मम प्रयासः व्यर्थः। सर्वे वानराः मम प्रत्यागमनं दृष्ट्वा किं वदिष्यन्ति, हे वीर? "गच्छ तत्र, यत्कृतं तव, तद् वद," इति। जानक्याः दर्शनं विना कथं तेषां वचनं दास्यामि? निश्चितं कालगत्या उपवासम् उपयास्यामि। वृद्धः जाम्बवान्, अङ्गदः च, वानरसमूहः च, समुद्रं व्यतीत्य मम प्रत्यागमनं दृष्ट्वा किं वदिष्यन्ति? धैर्यं हि संपदः मूलम्; धैर्यं परमं सुखम्। पुनः अन्वेषणं करिष्यामि, यत्र अन्वेषणं न कृतम्। धैर्येण सर्वेषु कार्येषु सफलता सदा प्राप्त्यते; धैर्यं पुरुषस्य कर्मफलम् साधयति। सः मद्यगृहाणि, पुष्पगृहाणि, चित्रशालाः रम्यक्रीडागृहाणि च दृष्टवान्। अन्तःप्रकोष्ठान्, संकुचितमार्गान्, सर्वाणि प्रासादान् दृष्ट्वा, पुनः चिन्तयित्वा अन्वेषणम् आरभत्। भूमिगतगृहाणि, देवालयान्, उपगृहाणि च अन्वेष्य, उपरि अधः च गत्वा, स्थित्वा, गत्वा, यदा कदा विरम्य, अन्वेषणं अकरोत्। द्वाराणि उद्घाट्य, पट्टिकाः अपास्य, प्रविश्य, निर्गत्य, यदा कदा पतन्, यदा कदा आकाशवत् लङ्घयन्, सः महाकपिः सर्वत्र अन्वेषणं अकरोत्; रावणस्य अन्तःपुरे चतुर्व्याप्तिपरिमाणम् अपि न अवशिष्टम् यत्र कपिः न गतः। अन्तःप्रकोष्ठान्, मार्गान्, उपरिस्थपृष्ठान्, देवालयान्, कूपान्, पद्मसरांसि च दृष्ट्वा, सर्वम् अपश्यत्। तत्र हनुमान् विविधरूपाणि, विकृताङ्गानि, भीषणरूपाणि राक्षसीः दृष्ट्वा, जानक्याः दर्शनं न प्राप्तवान्। जगति अद्वितीयं सौन्दर्यं यासु स्त्रीषु, दिव्याप्सरः अपि अतीत्य, ताः दृष्ट्वा, रामप्रियं न दृष्ट्वा। रम्यजघनाः, पूर्णचन्द्रमुखाः नागकन्याः अपि दृष्ट्वा, जानक्याः दर्शनं न प्राप्तवान्। राक्षसराजेन बलात् अपहृताः नागकन्याः दृष्ट्वा, जानक्याः प्रियं न दृष्ट्वा। बलद्विजः हनुमान् ताः कुलीनाः स्त्रियः दृष्ट्वा, तां न दृष्ट्वा, विषण्णः अभवत्। वानरश्रेष्ठानां प्रयासं, समुद्रलङ्घनं च व्यर्थं दृष्ट्वा, वायुपुत्रः पुनः चिन्तायाम् अपतत्। प्रासादात् अवतीर्य, वायुपुत्रः शोकवशः, गम्भीरं विचारं अकरोत्। श्रीवाल्मीकिरामायणे सुन्दरकाण्डे त्रयोदशसर्गः उच्यते। ततः हनुमान्, शीघ्रः कपिसेनापतिः, प्रासादात् पार्श्वं लङ्घयन्, मेघस्थविद्युत्सदृशः गतिः अभवत्। रावणस्य निवासेषु अन्वेषणं कृत्वा, हनुमान् सीतां न दृष्ट्वा, कपिः इदं वचनं अब्रवीत्—"लङ्का मया सम्यक् अन्वेषिता, रामस्य प्रियं अन्वेष्य; किन्तु वैदेही, सीता, सर्वाङ्गसुन्दरी न दृश्यते।