हनुमान् महाबलवान्, रावणस्य अन्तःपुरे सीतायाः अन्वेषणाय प्रविष्टः, तत्र स्वपन्तीनाम् अन्यस्त्रीणां निरीक्षणं धर्मविरुद्धं मन्यते स्म। सः चिन्तयामास—परस्त्रीणां पतिं विना मम दृष्टिः कदापि न लग्ना, न च कदाचित् तासु कामभावः उत्पन्नः; अद्य तु रावणस्य भार्याणाम् निरीक्षणं मया कृतम्। ततः तस्य निश्चयात्मनः धर्मनिष्ठस्य मनसि अन्यैव विचारः उत्पन्नः। सः पुनः मनसि निश्चितवान्—रावणस्य असंरक्षिताः सर्वाः स्त्रियः मया दृष्टाः, किन्तु मम अन्तःकरणे विकारः कश्चन न जातः। मन एव हि सर्वेन्द्रियाणां प्रवृत्तेः कारणम् शुभाशुभयोः; मम तु मनः सुसंयतम् अस्ति। अन्यत्र वैदेह्याः अन्वेषणं कर्तुं न शक्यते, यतः स्त्रियां स्त्रीषु एव अन्विष्यन्ते। यथा यो यत्र जायते तत्रैव तस्य अन्वेषणं युक्तम्, न हि नष्टां स्त्रीं मृगेषु अन्वेष्टुं शक्यते। एवं शुद्धेन मनसा रावणस्य सर्वमपि अन्तःपुरं मया अन्विष्टम्, किन्तु जानकी न दृश्यते। हनुमान् देवकन्याः, गन्धर्वकन्याः, नागकन्याः च अपि अपश्यत्, किन्तु जानकी न दृष्टा। तत्र कपिः अन्याः कुलीनाः स्त्रियः दृष्ट्वा, तां न दृष्ट्वा, निर्गत्य गन्तुम् उद्यतवान्। ततः पवनसूनुः सर्वतो यत्नं कृत्वा, मदिरागृहात् निर्गत्य अन्यत्र अन्वेष्टुम् आरब्धवान्। श्रूयतां द्वादशः सर्गः। तदा सः हनुमान् तस्मिन्नेव प्रासादे स्थित्वा, लतागृहाणि, चित्रशालाः, रात्रिशालाश्च विचरन्, सीतादर्शनकाङ्क्षी तां सौम्यवपुषं न अपश्यत्। तदा महाकपिः रघुनन्दनस्य प्रियतमां न दृष्ट्वा चिन्तयामास—नूनं सीता नात्र, सर्वत्र अन्विष्यमाणायाः मैथिली न दृश्यते। जानकी धर्मपालना सततम् अनुष्ठिता, तां राक्षसाधमेन हता भवितुम् अर्हति, यतः सा धर्मे स्थिताऽभूत्। राक्षसराजस्य भार्याणां विकृतानां भीषाणां विकटस्वरूपाणां निरीक्षणेन जनकात्मजा भीत्या नष्टा स्यात्। सीतां न दृष्ट्वा, कार्यं च न सिद्धम्, वानरैः सह कालं व्यर्थं नीत्वा, मम सुग्रीवस्य समीपं प्रतिगन्तुं न उपायः अस्ति; कपिराजः कठोरः च बलवान् च। अहं रावणस्य अन्तःपुरं सर्वं दृष्टवान्, तस्य भार्याः अपि, किन्तु साध्वी सीता न दृश्यते; मम यत्नः व्यर्थः जातः। सर्वे वानराः मां प्रति किम् वक्ष्यन्ति? “गच्छ तत्र, यत् कृतम्, तत् वद,” इति वदिष्यन्ति। अहम् अनया दृष्ट्वा विना कथं वदामि? नूनं कालक्रमेण उपवासेन प्राणान् त्यक्ष्यामि। जाम्बवान् वृद्धः, अङ्गदः च, वानरसमूहः च, समुद्रम् अतिक्रम्य प्रतिनिवृत्तं मां दृष्ट्वा किम् वदिष्यन्ति? धैर्यमूलं हि श्रेयः, धैर्ये एव परमानन्दः; पुनः अन्वेषणं करिष्यामि, यत्र न अन्वेषितम्। नूनं धैर्येण सर्वे कार्याणि सफलानि भवन्ति; यद् यत् कर्तव्यम्, तत् धैर्येण सिद्ध्यति। सः पुनः सुरम्याणि मदिरागृहाणि, पुष्पशालाः, अलङ्कृतकक्ष्याश्च अपश्यत्, रम्यक्रीडागृहाणि च। सः अन्तःपुरद्वाराणि, संकीर्णमार्गान्, सर्वाणि प्रासादान् अपि दृष्ट्वा, पुनः चिन्तयन् अन्वेषणं आरब्धवान्। भूमिगतानि गृहाणि, देवायतनानि, बहिर्गृहाणि च विचरन्, ऊर्ध्वं चाधः च गच्छन्, स्थित्वा, गत्वा, कदाचित् विश्रान्तिं कुर्वन् अन्वेषयत्। सः द्वाराणि उद्घाट्य, पटद्वाराणि अपास्य, प्रविश्य, निष्क्रम्य, कदाचित् पतन्, कदाचित् प्लवमानः इव, सर्वत्र विचरन्। स महाकपिः रावणस्य अन्तःपुरे चतुर्भिः अङ्गुलिभिः अपि देशं अवशेषयन् न, सर्वत्र अन्वेषयामास। अन्तःपुराणि, मार्गान्, वेदिकाः, देवायतनानि, कूपान्, पद्मवाप्यः च अपश्यत्। तत्र हनुमान् नानारूपधारिण्यः राक्षसीः विकृतवपुषः अपश्यत्, किन्तु जानक्याः दर्शनं न लब्धम्। जगति अतिशयशोभनाः स्त्रियः अपश्यत्, स्वर्गनार्यः अपि अतिशयन्त्यः, किन्तु रामस्य प्रिया न दृष्टा। सः सुन्दरनितम्बाः पूर्णचन्द्रमुख्यः नागकन्याः अपश्यत्, किन्तु जानकी न दृष्टा। राक्षसराजेन बलात् गृहीतान् नागकन्याः अपश्यत्, न तु जनकात्मजाम्। स महाबाहुः पवनसूनुः ताः कुलीनाः स्त्रियः दृष्ट्वा, तां न दृष्ट्वा, विषण्णः अभवत्। वानरयूथपतिनाम् यत्नं, समुद्रलङ्घनं च व्यर्थम् इति दृष्ट्वा, पवनसूनुः पुनः चिन्तायामगात्। प्रासादात् अवतीर्य, पवनात्मजः शोकवशात् गम्भीरं चिन्तनं प्रविवेश। शृणुत सन्दर्भः त्रयोदशः सर्गः। ततः हनुमान् शीघ्रकपिः प्रासादात् प्राकारे प्लुत्वा, मेघे विद्युत् इव, सञ्चलितः। रावणस्य निवासान् अन्वेष्य, हनुमान् सीतां न दृष्ट्वा, इदं वचनम् उवाच—मया लङ्का सम्यक् अन्विष्टा, रामस्य प्रिया अन्विष्यते, किन्तु वैदेही, सीता, सर्वाङ्गसुशोभिता, न दृश्यते। एवं हनुमानः धर्मनिष्ठः, धैर्यशीलः, सर्वत्र रावणस्य अन्तःपुरे सीतायाः अन्वेषणं कृत्वा, तां न दृष्ट्वा विषण्णः, चिन्तायामगात्, पुनः पुनरन्वेषणाय मनः कृतवान्।