महाबलवान् हनुमान् तदा तासां स्त्रीणां निरीक्षणे स्थितः, महतीनां चिन्तया ग्रस्तः, पापभयेन च क्लेशितचित्तः अभवत्। अन्यस्य अन्तःपुरनारीणां सुप्तानां निरीक्षणं महद् अधर्मदोषाय स्यात्, इति सः मनसि चिन्तयामास। मम दृष्टिः कदापि परदारेषु कामेन न स्थितापि; अद्य तु अन्यपत्नीदर्शनं मया कृतम्, इत्येवम् अस्य मनसि व्यथाऽभवत्। तदा तस्य धृतिमन्तः महाकपिः युक्तियुक्तां अन्यां बुद्धिं चकार। रावणस्य सर्वाः निगृह्य स्त्रियः दृष्टाः मया, न तु मम चेतसि कापि विकारः जायते। मन एव सर्वेन्द्रियकर्मणां कारणं, शुभाशुभयोः; मम तु मनः सुशिक्षितम्। अन्यत्र न क्वचित् वैदेहीं अन्वेष्टुं शक्यते; स्त्रियः स्त्रीषु एव दृश्यन्ते अन्वेषणे। यथा यो योनौ उत्पद्यते, तत्रैव सः अन्विष्यते; न हि नष्टां स्त्रियम् मृगेषु अन्वेष्टुं शक्यते। एवं निर्मलमनाः अहं रावणस्य सर्वमन्तःपुरं विचिन्वन् जानकीं न क्वचित् अपश्यं। हनुमान् तदा देवकन्याः, गन्धर्वकन्याः, नागकन्याः च अपश्यत्, न तु जानकीम्। तत्र सः कपिः अन्याः कुलीनाः स्त्रियः दृष्ट्वा, तां न ददर्श; ततो निवृत्त्य गन्तुम् उद्यतवान्। ततः सः पवनसुतः सर्वप्रकारेण यत्नं कृत्वा, मद्यगृहात् निर्गत्य अन्यत्र अन्वेष्टुम् आरब्धवान्। शृणु अधुना द्वादशस्सर्गः। हनुमान् तदा तस्मिन् प्रासादमध्ये स्थित्वा, लतागृहाणि, चित्रशालाः, रात्रिशालाः च विचरन्, सीतां द्रष्टुम् उत्सुकः, तां शोभनवपुषं न ददर्श। तदा महाकपिः रघुवंशस्य प्रियताम् अदृष्ट्वा चिन्तयामास—नूनं सीता अत्र नास्ति, सर्वत्र अन्वेषमाणोऽपि मैथिली न दृश्यते। धर्मनिष्ठा जानकी, तेन दुष्टेन राक्षसेश्वर्याः अग्रगण्येन हता भविष्यति; सा हि धर्मे स्थिताऽसीत्। राक्षसराजस्य ताः भयङ्करदर्शना विकृतवदना भीमरूपाः पत्न्यः दृष्ट्वा, जनकात्मजा भीत्या नष्टा भविष्यति। न च सीता दृष्टा, न च कार्यं सम्पादितम्, वानरैः सह कालो व्यर्थं नीतः, न च सुग्रीवस्य समीपं प्रत्यागन्तुं मार्गः अस्ति; सः वानराधिपः कठोरः च बलवान् च। सर्वमन्तःपुरं रावणस्य पत्न्यः च दृष्टाः, न तु धर्मचारिणी सीता दृष्टा; मम प्रयत्नः व्यर्थः। प्रत्यागम्य किं मया सर्वे वानराः कथयिष्यन्ति?—"त्वं तत्र गत्वा किं कृतवान्?" इति। किं वदामि सीतां दृष्ट्वा विना? नूनं कालक्रमेण उपवासमेकान्तं करिष्यामि। वृद्धो जाम्बवान्, अंगदः, अन्ये च वानराः, किम् वक्ष्यन्ति यदा अहं सागरं तरित्वा प्रत्यागच्छामि? धैर्यम् एव समृद्धेः मूलम्; धैर्येण एव परमं सुखम्। पुनः अप्यन्वेषणं कर्तव्यम्—यत्र न दृष्टं तत्र। धैर्येण एव सर्वकार्येषु सिद्धिः; तत् पुरुषस्य कर्माणि सफलयति। तदा सः मद्यगृहाणि, पुष्पशालाः, चित्रगृहाणि, रम्यक्रीडागृहाणि च अपश्यत्। अन्तःपुरद्वाराणि, सुपथानि, सर्वाणि प्रासादांश्च दृष्ट्वा, चिन्तयन् पुनः अन्वेष्टुम् आरब्धवान्। तलस्थानि गृहाणि, देवगृहाणि, बहिर्गृहाणि च विचरन्, उपरि अधः च गच्छन्, स्थित्वा, गत्वा, क्वचित् तिष्ठन्, क्वचित् पतन्, क्वचित् प्लुत्वा, हनुमानिव विहायसा विचचार। सः द्वाराणि उद्घाट्य, पटं अपास्य, प्रविश्य निर्गत्य, क्वचित् पतन्, क्वचित् प्लुत्वा, सर्वत्र विचिन्वन् अभवत्। महाकपिः रावणस्य अन्तःपुरे चतुर्भिः अङ्गुलिभिः अधिकं स्थलं न अवशेषयत् यत्र सः न गतः। सः अन्तःपुरद्वाराणि, संचारपथान्, वेदिकाः, देवगृहाणि, कूपान्, पद्मवाप्यः च अपश्यत्। तत्र हनुमान् नानारूपविकृतदर्शनाः राक्षसीः अपश्यत्, न तु जनकात्मजान्। विश्वे अपि दुर्लभाः, अप्सरसः अपि अतिक्रान्ताः, रूपसम्पन्नाः स्त्रियः दृष्टाः, न तु रामस्य प्रिया। सुन्दरनितम्बाः, पूर्णचन्द्राननाः नागकन्याः अपि दृष्टाः, न तु जनकात्मजा। ताः नागकन्याः राक्षसराजेन बलात् गृहीतान् अपि दृष्टाः, न तु जनकप्रियाम्। महाबाहुः पवनसुतः हनुमान् ताः कुलीनाः स्त्रियः दृष्ट्वा तां न दृष्ट्वा विषण्णः अभवत्। वानरयूथपतिनां प्रयत्नं, सागरस्य लङ्घनं च व्यर्थम् इति दृष्ट्वा, पवनसुतः पुनः चिन्तायाम् अपतत्। प्रासादात् अवतीर्य, पवनसुतः हनुमान् शोकेन अभिभूतः, गम्भीरं चिन्तनं चकार। एवं श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे सुन्दरकाण्डे त्रयोदशस्सर्गः पठ्यते। ततः हनुमान् वानरयूथपः शीघ्रगामी, मेघे विद्युतिव इव प्रासादात् प्राकारे प्लुतः। रावणनिवेशनं सर्वं विचित्य, सीतां अदृष्ट्वा, वानरः इदं वचनम् उवाच।