हनुमान् महाबलवान् रावणस्य अन्तःपुरे विचरन्, किञ्चित् शय्यान् दृष्टवान् यत्र केवलम् अर्धच्छदनानि शेषाणि। अन्यत्र तु स्त्रीणां शय्याः विविधान्याकाराः शून्याः आसन्, केचन च शोभनाङ्ग्यः परस्परं परिष्वज्य सुप्ताः आसन्। तत्र एका अन्यस्या वस्त्रं गृहीत्वा ताम् आलिङ्ग्य निद्रया पराजिता सुप्ता अभवत्। तासां सुखसंस्पृष्टनिःश्वासवातैः तत्र स्थितानि वस्त्राणि हाराः च मन्दगत्या चलितानि, इव मृदुलवायुना स्पृष्टानि। शीतचन्दनस्य, मधुरमद्यस्य, नानाविधमाल्यानां, पुष्पाणां च गन्धः तत्र प्रवहन् आसीत्। स्नानचन्दनधूपैः संयुक्तः वातः बहुविधं सुरभिगन्धं तत्र वहन् आसीत्। पुष्पकविमाने सुरभिसुगन्धः व्याप्तः आसीत्; तत्र केचित् कृष्णाङ्ग्यः, केचित् गौर्यः, केचित् सुन्दरकृष्णवर्ण्यः च स्त्रियः आसन्। तत्र राक्षसानां वसतौ केचित् कनकप्रभाङ्ग्यः अपि निद्रया पराजिताः काममोहिताः आसन्। सुप्तपद्मानां यथा रूपं दृश्यते, तथा तासां स्त्रीणां रूपाणि अपि आसन्। एवं महातेजाः कपिः रावणस्य सर्वमन्तःपुरं सम्यक् अपश्यत्, किन्तु जानकीं न अपश्यत्। ततः ताः स्त्रियः निरीक्ष्य महाकपिः महतीं चिन्ताम् आपन्नः, कृत्स्नं धर्मभयात् उद्विग्नः अभवत्। "अन्यस्य अन्तःपुरवर्तिन्यः स्त्रियः सुप्ताः निरीक्षितुम्—एषा मे महती धर्महानिः भविष्यति," इति सः चिन्तयामास। "मम दृष्टिः कदापि परदारान् कामेन न पश्यति; अद्य तु अहम् अन्यस्य दारग्रहणम् अपश्यम्।" इति चिन्तयन्, तस्य धृतात्मनः नीतिपरायणस्य अन्यः विचारः अभवत्। "अहं रावणस्य निगृहीतान् सर्वान् स्त्रियः अपश्यं, किन्तु मम मनसि कापि विकारः न जायते।" मन एव सर्वेन्द्रियाणां प्रवर्तकः शुभाशुभयोः; मम तु मनः सुशिक्षितम्। अन्यत्र वैदेहीं अन्वेष्टुम् न शक्नोमि; स्त्रियः स्त्रीमध्ये एव दृश्यन्ते। यथा जन्तुः स्वगर्भे अन्विष्यते, तथा नष्टां स्त्रीं मृगेषु न अन्वेष्टुम् शक्यते। एवं विशुद्धबुद्ध्या रावणस्य सर्वमन्तःपुरं विचिन्त्य, जानकी न क्वचित् दृष्टा। हनुमान् महाबलवान् देवानां, गन्धर्वाणां, नागानां च कन्याः अपश्यत्, किन्तु जानकीं न दृष्टवान्। अन्याः कुलीनस्त्रियः दृष्ट्वा अपि, तत्र तां न अपश्यत्; ततः निवर्त्य वीरः गन्तुम् उद्यतः। ततः महायशाः वातात्मजः सर्वथा यत्नं कृत्वा, मधुशालां परित्यज्य अन्यत्र अन्वेष्टुम् आरब्धवान्। अथ द्वादशसर्गस्य आरम्भः शृणु। सः तस्मिन् प्रासादमध्ये स्थित्वा, लतागृहाणि चित्रशालाः रात्रिशालाः च प्रविश्य, सीतादर्शनकाङ्क्षया विचरन्, तां शोभनाङ्गीं न अपश्यत्। तदा महाकपिः रघुनन्दनप्रियां न दृष्ट्वा चिन्तयामास—"नूनं सीता अत्र नास्ति; सर्वत्र विचिन्वन् अपि मैथिली न दृश्यते।" जानकी स्वधर्मरक्षणनिष्ठा, अस्य दुष्टस्य राक्षसराजस्य हता एव, धर्मे स्थितत्वात्। राक्षसराजस्य ताः भार्याः—भीमाः विकृताः विकटमुख्यः विकटवपुः—दृष्ट्वा जनकात्मजा भयात् नष्टा एव। न सीतां दृष्ट्वा, न कार्यं साधितम्, वानरैः सह व्यर्थं कालः नीतः; न मम प्रत्यागमनमार्गः अस्ति, सुग्रीवः च कठोरः बलवान् च। सर्वमन्तःपुरं रावणस्य भार्याश्च दृष्ट्वा, धर्मशीला सीता न दृश्यते; मम प्रयत्नः व्यर्थः अभवत्। "मम प्रत्यागमने सर्वे वानराः किं वक्ष्यन्ति? 'गच्छ, यत् कृतं तत् कथय' इति। जानक्याः दर्शनम् विना कथं तान् वदामि? नूनं कालात् उपवेशनं करिष्यामि। जाम्बवान् वृद्धः, अङ्गदः, अन्ये च वानराः किं वदिष्यन्ति, यदा अहम् समुद्रम् अतीत्य प्रत्यागतः?" इति सः चिन्तयामास। "धैर्यम् एव श्रेयः; धैर्येण सर्वार्थाः साध्यन्ते। पुनः अन्वेषणं करिष्यामि, यत्र न अन्विष्टम्।" धैर्येण एव सर्वकार्यसिद्धिः; यः यत् यत्नं करोति, तस्य फलम् अवश्यम् अस्ति। सः पुनः मधुशालाः, पुष्पगृहाणि, चित्रशालाः, रम्यक्रीडागृहाणि च दृष्टवान्। अन्तःपुराणि, सङ्कुचितमार्गान्, सर्वाणि च प्रासादान् निरीक्ष्य, चिन्तयन् पुनः अन्वेषणम् आरब्धवान्। भूमिगतगृहाणि, देवायतनानि, बहिर्गृहाणि च अन्विष्य, उपरि अधः च गच्छन्, तिष्ठन्, गच्छन्, क्वचित् विश्राम्य, विचरन् आसीत्। सः द्वाराणि उद्घाट्य, पताकाः अपास्य, अन्तः प्रविश्य, बहिर्गत्वा, क्वचित् पतन्, क्वचित् प्लवमानः इव, विचरन् आसीत्। सः महाकपिः सर्वं देशं अन्वेष्य, रावणस्य अन्तःपुरे चतुरङ्गुलपरिमाणं अपि स्थानं न अविशेषयत्। अन्तःपुराणि, मार्गाणि, वेदिकाः, देवायतनानि, कूपान्, पद्मसरांसि च निरीक्ष्य, सर्वं दृष्टवान्। तत्र हनुमान् विविधरूपाः विकृताः राक्षसीः दृष्ट्वा, जानक्याः दर्शनं न प्राप्नोत्। जगति अप्रतिमरूपवतीः, सुराङ्गनाभ्यः अपि श्रेष्ठाः स्त्रियः दृष्ट्वा अपि, रामप्रियां न अपश्यत्।