हनुमान् रावणस्य अन्तःपुरं प्रविश्य तत्र विविधानि पेयानि अपीतानि, क्वचित् भोज्यानि, अन्यत्र च पेयानि अंशतः पीतानि अपश्यत्। तत्र शय्यानि अपि अवलोकयत्—केचित् शय्यानि अर्धच्छादितानि आसन्, अन्यत्र स्त्रीणां शय्या विविधरूपेण रिक्ताः, केचन सुन्दरीः स्त्रियः परस्परं आलिङ्ग्य शय्यायां सुप्ताः। एकैकया अन्यस्य वस्त्रं गृहित्वा आलिङ्ग्य, निद्रया अभिभूतया सुप्ता। तासां मृदुलनिःश्वासैः वस्त्राणि माल्यानि च तेषां शरीरेषु सानिलैः स्फुटितानि इव चलन्ति स्म। तत्र शीतचन्दनस्य, मधुरमद्यस्य, विविधमाल्यानां, पुष्पाणां च गन्धः वातेन समाहृतः—स्नानचन्दनधूपसम्भूतः मिश्रितगन्धः तत्र प्रवहति स्म। पुष्पकविमाने सुगन्धः प्रवाहितः; तत्र केचन स्त्रियः कृष्णाः, केचन गौर्यः, केचन सुन्दरीः कृष्णवर्णाः च दृष्टाः। केचन स्त्रियः सुवर्णवर्णाङ्ग्यः राक्षसगृहे सुप्ताः, कामेन मोहिताः निद्रया अभिभूताः। तासां रूपं सुप्तपद्मानां सदृशम्, एवं तेजस्वी वानरः रावणस्य अन्तःपुरं सम्यक् अपश्यत्, किन्तु जानकीं न अपश्यत्। ततः तासां स्त्रीणां निरीक्षणे वानरः महात्मा महान् उद्वेगः अभवत्, धर्मभयेन समाकुलः। अन्यस्य अन्तःपुरवासिनीः सुप्ताः स्त्रियः निरीक्ष्य, धर्मविप्रलम्भः स्यान् इति चिन्तयामास। मम दृष्टिः कदापि परदारेषु कामेन न स्थिता, किन्तु अद्य अन्यस्य पत्न्यः दृष्टाः। तदा धृतात्मनः अन्यः विचारः अभवत्—रावणस्य स्त्रियः अनिरुद्धाः दृष्टाः, किन्तु मम मनसि विकारः न जायते। मनः सर्वेन्द्रियाणां प्रवर्तकः शुभाशुभयोः, मम मनः तु यथावत् निगृहीतम्। अन्यत्र वैदेहीं अन्वेष्टुं न शक्यते; स्त्रियः स्त्रीषु एव दृश्यन्ते। यथा योनौ उत्पन्नः प्राणी तत्र अन्वेष्यः, न हि नष्टा स्त्री मृगेषु अन्वेष्यते। एवं निर्मलमनाः रावणस्य अन्तःपुरं सर्वं अन्वेष्य, जानकीं न अपश्यत्। हनुमान् देवकन्याः, गन्धर्वकन्याः, नागकन्याः अपश्यत्, किन्तु जानकीं न अपश्यत्। अन्याः कुलीनाः स्त्रियः दृष्टाः, सा तु न दृश्यते; तदा वानरः निस्सङ्गः निर्गन्तुं उद्यतः। ततः पवनसुतः सर्वथा प्रयत्नं कृत्वा पानगृहात् निर्गत्य अन्यत्र अन्वेष्टुं आरब्धवान्। शृणु तु द्वादशसर्गस्य आरम्भम्। तस्मिन् अन्तःपुरे स्थित्वा, हनुमान् लतागृहेषु, चित्रशालासु, रात्रिशालासु च विचरन्, सीतां द्रष्टुं उत्सुकः सन्, शोभनां जानकीं न अपश्यत्। तदा वानरः महात्मा रघुनन्दनस्य प्रियतमा न दृष्ट्वा विचारयामास—नूनं सीता अत्र नास्ति, सर्वत्र अन्वेष्यापि मैथिली न दृश्यते। स्वधर्मरक्षणनिष्ठा जानकी, राक्षसश्रेष्ठेन पापेन हता स्यात्, सा धर्मे स्थित्वा नष्टा। राक्षसराजस्य पत्न्यः—विकृताः, विकलाः, भीषाणि रूपाणि, विशालमुखाः, घोररूपाः—दृष्ट्वा, जनकस्य कन्या भयात् नष्टा स्यात्। सीता न दृष्ट्वा, कार्यं न सिद्धम्, वानरैः सह कालं व्यर्थं यापयित्वा, सुग्रीवस्य समीपं प्रतिगन्तुं मार्गः नास्ति; वानरराजः दुष्टः, बलवान् च। रावणस्य अन्तःपुरं पत्न्यः च दृष्ट्वा, धर्मात्मा सीता न दृश्यते; मम प्रयत्नः व्यर्थः। सर्वे वानराः मां दृष्ट्वा किं वदन्ति? गच्छ, यद् कृतं तद् वद। जानकीं न दृष्ट्वा कथं वदामि? नूनं कालात् उपवासं करिष्यामि। वृद्धः जाम्बवान्, अङ्गदः, वानरसङ्घः च किं वदन्ति, समुद्रम् अतिक्रम्य प्रतिगच्छन्? धैर्यं संपदः मूलम्, धैर्यं परमं सुखम्; पुनः अन्वेष्येऽन्वेष्यस्थानानि। धैर्येण सर्वे कार्याणि सिद्ध्यन्ति, धैर्यं कर्मफलदं सर्वत्र। सर्वं पानगृहं, पुष्पगृहं, चित्रशालां, क्रीडागृहं च दृष्ट्वा। अन्तःप्रकोष्ठानि, सङ्कुचितमार्गाणि, सर्वाणि मन्दिराणि अपश्यत्; पुनः विचार्य, अन्वेष्टुं आरब्धवान्। भूमिगतगृहाणि, देवायतनानि, उपगृहाणि अपि अन्वेष्य, उपरि अधः च गत्वा, स्थित्वा, गत्वा, क्वचित् विश्राम्य। द्वाराणि उद्घाट्य, पट्टानि अपास्य, प्रविश्य, निर्गत्य, क्वचित् पतन्, क्वचित् उड्डीयन्। स वानरः महात्मा सर्वं स्थानं अन्वेष्टवान्; रावणस्य अन्तःपुरे चतुर्भिः अङ्गुलिभिः अवकाशः अपि न अवशिष्टः यत्र वानरः न गतः। अन्तःप्रकोष्ठानि, मार्गाणि, उपवेशनीयानि, देवायतनानि, कूपानि, पद्मसरोवराणि च अपश्यत्। तत्र हनुमान् विविधरूपाणि विकृताङ्गानि राक्षसीः दृष्ट्वा, जानकीं तु न अपश्यत्।