तदा हनूमान्, महाकपिः, रावणस्य अन्तःपुरं प्रविश्य तत्र विचित्रं दृश्यं ददर्श। तत्र महावलयाङ्गदाः परित्यक्ताः, नानाविधानि रत्नानि विक्षिप्तानि, पानपात्राणि अपविद्धानि, विविधानि फलानि च तत्र सर्वत्र दृश्यन्ते स्म। पुष्पैः समर्पितैः भूमिः समृद्ध्या विराजमाना बभौ; कुत्रचित् सुव्यवस्थितानि शय्यानि आसनानि च सम्यक् संयोजितानि आसन्। पानगृहं तु अग्निहीनमपि दीप्तवत् इव प्रकाशमाना आसीत्, तत्र नानाविधानि सुसंस्कृतानि उत्तमानि भोज्यानि आसन्। तत्र मांसानि यथायोग्यं परीक्षितानि पृथक् पानतले समुपस्थापितानि आसन्; दिव्यानि शुद्धानि नानाविधानि सुराणि, विशेषेण च सिद्दानि आसन्। तत्र शर्कराप्रयुक्तानि, मधुप्रयुक्तानि, पुष्पप्रयुक्तानि, फलप्रयुक्तानि च मद्यजातानि आसन्; नानापुष्पगन्धयुक्तानि च चूर्णानि पृथक् पृथक् सुसंस्कृतानि समुपविन्यस्तानि। भूमिः तत्र नानामालाभिः सम्यक् विचित्रिताभिः शोभिता आसीत्; सुवर्णपात्रैः स्फटिकपात्रैः च विराजिता। अन्यैः सुवर्णकुम्भैः, दीप्तिमद्भिः रजतकलशैः सुवर्णघटैः च आच्छादिता आसीत्। तत्र कपिश्रेष्ठः तं पानगृहस्य प्रवरं ददर्श; स सुवर्णपात्राणि रत्नमयपानपात्राणि च अपश्यत्। महाकपिः तत्र नानाविधानि पात्राणि पश्यन्, केचित् पूर्णानि, केचित् अर्धशेषाणि, केचित् सम्पूर्णरहितानि दृष्टवान्। अपश्यत् च केचन अपीतानि पानानि, केचन भोज्यानि, केचन अर्धपितानि पानानि। केचित् शय्याः अर्धच्छन्नाः, तत्र तत्र विचरन्, केचित् स्त्रीणां शय्याः रिक्ताः, केचित् रमणीयाः स्त्रियः परस्परं आलिङ्ग्य सुप्ताः आसन्। काचित् अन्यस्य वस्त्रं गृहीत्वा आलिङ्ग्य, निद्राबलेन सुप्ता आसीत्। तासां मन्दसुरभिस्वासवातेन तेषां वस्त्राणि माल्यं च तनुषु स्वल्पं चलन्ति स्म, मृदुनि वातेन इव। शीतलचन्दनस्य, मधुरमद्यस्य, नानामाल्यानां, नानापुष्पाणां च तत्र गन्धाः आसन्। वातेन तत्र स्नानचन्दनधूपमिश्रिताः नानाविधानि सुरभिगन्धानि वह्यमानानि आसन्। पुष्पकविमाने तत्र सुरभिः गन्धः व्याप्तः आसीत्; तत्र केचित् कृष्णाः, केचित् गौर्यः, केचित् सुशोभनकृष्णवर्णाः स्त्रियः आसन्। केचित् सुवर्णवर्णाङ्ग्यः तत्र राक्षसानां निवासे सुप्ताः, काममोहिताः, निद्रया मोहिताः आसन्। सुप्तपद्मानां यथा रूपं, तथा तासां रूपं आसीत्। स महाकपिः रावणस्य सर्वमन्तःपुरं सम्यक् निरीक्ष्य, जानकीं न अपश्यत्। ततश्च, ताः स्त्रियः निरीक्ष्य, स महाकपिः महतीं चिन्तां प्राप, धर्मभयेन सन्तप्तः। परस्त्रीणां सुप्तानां निरीक्षणं हि महापातककारणं भविष्यति इति चिन्तयामास। मम चक्षुः कदापि परदारान् कामेन न निरीक्ष्यति स्म; अद्य तु परदारग्रहणं दृष्टवानस्मि। ततः तस्य दृढनिश्चयस्य हनूमतः मनसि अन्यः चिन्ताविशेषः उत्पन्नः—अहं रावणस्य सर्वाः स्त्रियः निरीक्ष्य, निगृह्य अपि, मम मनसि विकारः न जायते। मन एव सर्वेन्द्रियकर्मणां कारणं शुभाशुभयोः, मम तु मनः सुशिक्षितम्। अन्यत्र सीतायाः अन्वेषणं न शक्यते; स्त्रीषु अन्वेषणकाले स्त्रियो दृश्यन्ते। यः यत्र जातः, तत्रैव अन्वेषणं कर्तव्यम्; मृगेषु नष्टां स्त्रीं न अन्वेषयेत्। एवं शुद्धेन मनसा मया रावणस्य सर्वमन्तःपुरं अन्वेषितम्, जानकी न दृश्यते। हनूमान् महाबलः तत्र देवकन्याः, गन्धर्वकन्याः, नागकन्याः अपश्यत्, किन्तु जानकीं न अपश्यत्। तत्र स कपिः अन्याः कुलीनाः स्त्रियः दृष्ट्वा, तां तु न दृष्ट्वा, तस्मात् निवृत्त्य गन्तुं कृतनिश्चयः अभवत्। तदा पवनपुत्रः सर्वथैव यत्नं कृत्वा, पानगृहात् निर्गत्य अन्यत्र अन्वेष्टुं प्रववृते। श्रूयताम् अद्य द्वादशः सर्गः। स तत्र राजभवने स्थित्वा, लतागृहाणि, चित्रशालाः, रात्रिशालाः च परिगम्य, सीतां द्रष्टुकामः सन् न शोभनवपुषं तां ददर्श। तदा महाकपिः राघवस्य प्रियतमा न दृष्ट्वा चिन्तयामास—नूनं सीता नात्र, सर्वत्र अन्वेषमाणः मैथिली न दृश्यते। जानकी स्वधर्मरक्षणे प्रवृत्ता, असौ राक्षसाधिपतिना पापेन निहता स्यात्, यतः सा धर्मे स्थिताऽसीत्। ताः राक्षसराजस्य भार्याः विकृताः, विकटवपुषः, भीममुख्यः, विकृतरूपाः दृष्ट्वा, जनकात्मजा भीत्या नष्टा स्यात्। न सीता लब्धा, न कार्यं सिद्धम्, सः च कृतकाले वानरैः सह व्यर्थं समयं नीत्वा, सुग्रीवं प्रति प्रतिगन्तुं न शक्नोमि; वानराधिपः तु कठोरः महाबलश्च। मया रावणस्य सम्पूर्णमन्तःपुरं, तस्य च भार्याः दृष्टाः, धर्मात्मना सीता न दृश्यते; मम प्रयत्नः व्यर्थः जातः। सर्वे वानराः किम् वक्ष्यन्ति यदा अहं प्रत्यागमिष्यामि? “गच्छ तत्र, किम् कृतवान्” इति वक्ष्यन्ति। कथं तु तान् विना जनकात्मजां दृष्ट्वा वदामि? नूनं कालक्रमेण अहं प्रायोपवेशं करिष्यामि। वरिष्ठः जाम्बवान्, अङ्गदः च, सर्वे च वानराः किम् वक्ष्यन्ति, यदा अहं सागरम् अतिक्रम्य प्रत्यागच्छेयम्? एवं स महाकपिः रावणस्य अन्तःपुरे विचरन्, सर्वं दृष्ट्वा, सीतां तु न दृष्ट्वा, दुःखितः चिन्तया संतप्तः अभवत्।