हनुमान् महाकपिः रावणस्य अन्तःपुरं प्रविश्य तत्र विविधं भोजनं दृष्टवान्। तत्र स्निग्धानि च कठोराणि च भोज्यानि आसन्, चाटव्यानि पेयानि खाद्यानि च, स्वादूनि साधूनि च, विविधानि अम्लानि लवणानि च, रंगीनानि च मिठ्यानि आसन्। महाभरणानि—मणिभद्धानि कटकानि किङ्किण्यः च—अपसृतानि, निधयः च विकीर्णाः, पानपात्राणि च विपरीतानि, फलानि च विविधानि तत्र आसन्। पुष्पैः अर्पितैः भूमिः शोभमानाः आसीत्, सर्वत्र सुयोजितानि शय्यानि आसन्दानि च विन्यासितानि। पानगृहं अग्निहीनम् अपि दीप्तवत् इव दृश्यते, तत्र विविधानि स्वादूनि च विशिष्टानि च भोज्यानि आसन्। मांसानि कुशलैः पाकैः पृथक् स्थापितानि, दिव्यानि शुद्धानि विविधानि मद्यानि च, विशेषेण निर्मितानि आसन्। शर्करायुक्तानि, मधुयुक्तानि, पुष्पयुक्तानि, फलयुक्तानि च मद्यानि आसन्; गन्धयुक्तानि च चूर्णानि पृथक् सुष्ठु विन्यासितानि। भूमिः बहुशोभिता बहुमाल्यैः प्रसारितैः, सुवर्णपात्रैः स्फटिकभाजनेषु च शोभिता। अन्यैः सुवर्णकुम्भैः आच्छादिता, दीप्तिमद्भिः रजतघटैः सुवर्णकलशैः च। तत्र कपिः पानगृहस्य श्रेष्ठत्वं अपश्यत्, सुवर्णकुम्भान् रत्ननिर्मितानि मद्यपात्राणि च दृष्टवान्। महाकपिः तानि विविधानि पात्राणि अपश्यत्—किञ्चित् पूर्णानि, किञ्चित् अवशिष्टानि, किञ्चित् रिक्तानि। किञ्चित् अपीतानि पेयानि, किञ्चित् अन्नानि, किञ्चित् अपीतानि पेयानि च। किञ्चित् शय्यानि अर्धच्छादितानि अपश्यत्; अन्यत्र स्त्रीणां शय्या रिक्ताः, किञ्चित् रमणीयाः स्त्रियः परस्परं आलिङ्ग्य सुप्ताः। कापि अन्यस्य वस्त्रं गृहीत्वा आलिङ्ग्य तया निद्रायाः प्रभावेन सुप्ता। मृदुश्वासैः तेषां वस्त्राणि माल्याणि च शरीरस्थानि स्वल्पं चलन्ति, मृदुवातेन स्पृष्टानि इव। शीतचन्दनस्य, मधुरमद्यस्य, विविधमाल्यस्य, बहुपुष्पस्य च गन्धः तत्र प्रवहति। स्नानचन्दनधूपगन्धः तत्र वातेन संगतः। पुष्पकविमाने गन्धः प्रसारितः, तत्र काञ्चन्यः, श्यामाः, रमणीयाः कृष्णवर्णाः स्त्रियः च आसन्। काञ्चनवर्णाङ्ग्यः अपि तत्र राक्षसगृहे आसन्; निद्रया मोहिताः कामेन विमूढाः। सुप्तपद्मानां यथा रूपं, तथा तेषां रूपम् आसीत्। स महाकपिः रावणस्य सर्वमन्तःपुरं सम्पूर्णं दृष्टवान्, किन्तु जानकीं न अपश्यत्। तदा तेषां स्त्रीणां निरीक्षणे महाकपिः महतीं चिन्तां प्राप, धर्मभयेन व्याकुलः। अन्यस्य अन्तःपुरस्य सुप्ताः स्त्रियः दृष्ट्वा—एतत् महापापं स्यात् इति चिन्तयामास। मम दृष्टिः कदापि परस्त्रीषु कामेन न स्थिता; किन्तु अत्र अन्यस्य स्त्रीणां सम्पत्तिं दृष्टवान्। तदा दृढनिश्चयस्य कपेः मनसि अन्यः चिन्तारम्भः अभूत्, यः धर्ममार्गं विवेचयामास। रावणस्य स्त्रियः निर्बाधाः दृष्टाः, किन्तु मम मनसि किञ्चित् विकारः न जायते। मनः सर्वेन्द्रियाणां प्रवृत्तेः कारणम्—शुभाशुभयोः—मम मनः सुशिक्षितम्। अत्र अन्यत्र वैदेहीं अन्वेष्टुं न शक्यते; स्त्रियः स्त्रीषु एव दृश्यन्ते। यत्र जन्म भवति, तत्र एव जीवः अन्वेषणीयः; मृगीषु नष्टां स्त्रीं अन्वेष्टुं न शक्यते। एवं शुद्धेन मनसा रावणस्य सर्वमन्तःपुरं अन्वेष्टवान्, किन्तु जानकी न दृश्यते। हनुमान् देवकन्याः, गन्धर्वकन्याः, नागकन्याः च अपश्यत्, किन्तु जानकीं न अपश्यत्। तत्र अन्याः कुलीनाः स्त्रियः दृष्ट्वा, तां न दृष्ट्वा, कपिः निष्क्रान्तः, गन्तुम् उद्यतः। ततः वायुपुत्रः सर्वथा प्रयत्नं कृत्वा पानगृहात् निर्गत्य अन्यत्र अन्वेष्टुम् आरब्धवान्। शृणु द्वादशसर्गस्य आरम्भः। हनुमान् तस्मिन् महाप्रासादे स्थित्वा, लतागृहेषु चित्रगृहेषु रात्रिगृहेषु च विचरन्, सीतां द्रष्टुम् उत्सुकः, तां रमणीयां न अपश्यत्। तदा महाकपिः रघुवंशस्य प्रियाम् न दृष्ट्वा चिन्तयामास—नूनं सीता अत्र नास्ति; सर्वत्र अन्वेषणं कृत्वा, मैथिली न दृश्यते। जानकी स्वधर्मरक्षणे निष्ठा, तया राक्षसश्रेष्ठेन पापेन हता स्यात्, सा धर्मे स्थितवती। राक्षसराजस्य पत्न्यः—विकृताः, विकलाः, घोरवदनाः, भीषणरूपाः—दृष्ट्वा, जनकात्मजा भयात् नष्टा स्यात्। सीतां न दृष्ट्वा, कार्यम् न साधितम्, वानरैः सह कालं व्यर्थं यापितम्, सुग्रीवं प्रति गमनमार्गः नास्ति; वानरराजः कठिनः शक्तिमान् च। रावणस्य सर्वमन्तःपुरं, पत्न्यः च दृष्ट्वा, धर्मिष्ठा सीता न दृश्यते; मम प्रयासः व्यर्थः। सर्वे वानराः मम आगमनं प्रति किं वदन्ति?—"गत्वा किम् कृतवान्?" इति। जानक्याः दर्शनं विना कथं तेषां वदामि? निश्चितं, कालस्य गमनम् उपवासनं करिष्यामि। एवं हनुमान् रावणस्य अन्तःपुरे विचरन्, सीतायाः अन्वेषणं कृत्वा, तां न दृष्ट्वा, दुःखितः अभवत्।